به عقیده دانشمندان جامعه شناسی ،نخستین ماده طبیعت را که انسان ها از بدو امر به هدف مشخص به کار بسته اند، سنگ می باشد . بی گمان سنگ در آغاز به همان شکلی که بوده، به کار برده شده است؛ اما به مرور زمان، به تراش آن اقدام گردیده است.
سنگتراشی عملی است که طی آن، سنگ نا تراش با تراش ویا برداشتن برخی از آن به گونه کنترول شده، شکل داده و از آن به اغراض مختلف استفاده شده است.
تاریخ گواه است که انسان ها در دوران بدویت سه دوره استفاده از سنگ را گذشتانده اند، که به نام های عصرکهن سنگی یا پارینه سنگی، میان سنگی و نو سنگی، مشخص ویاد شده اند.
طبق نظر دانشمندان، عصرپارینه سنگی که از ۱۰ تا ۶ هزار سال ادامه یافته است، درآن تغیرات محیطی به میان آمده و انسان نیازمند یافتن منابع جدید خوراکی بود. پیشرفت درکاربُرد از ابزار سنگی، واکنش به نیازمنابع غذایی بود. این ابزار شکار حیوانات را سهل تر وماهیگیری را ممکن ساخت.
در دوره میان سنگی که از ۲۰ تا ۸ هزار سال متغیربود، شکار وماهیگیری را بیش از پیش آسان تر گردید. رام نمودن سگ برای شکار، محصول این دوره می باشد.
درعصر نوسنگی، زراعت ابتدایی به میان آمد، که به عنوان مشخصه همین دوره شناخته می شود. دراین دوران کوزه گری و زیست گاه ها، انکشاف یافت . به عقیده دانشمندان نخستین فرهنگ نوسنگی در ۸ هزار ق م به میان آمده است. در این دوره ساخت و تراش ابزار های سنگی به گونه های تیزشده وبُرنده گسترش یافت.
دیده می شود که سنگ به حیث یک وسیله کاربُردی میان انسان ها قدمت بسیار دیرینه داشته است. انسان ها زود از سنگ برای ایجاد سرپناه کار گرفته اند.همچنان در کنار این پیشرفت، وسایلی را نیز برای پخت و پز از سنگ ایجاد نموده وبه کار برده اند. با وجود تکامل سایر وسایل حیات، استفاده و کاربُرد وسایل سنگی، درمیان جوامع مختلف انسانی، ادامه یافته است.
انسان ها به مرور زمان با استفاده ازتجارب گذشته که از کار بُرد سنگ داشتند،با تراش سنگ نه صرف بناهای تاریخی وعبادتگاه ها ساخته اند، بلکه برای تکریم وبزرگداشت معبودان، تجسمات وپرستشگاه ها را نیز ساختند.
تمرکز بیشتر من دراین مقاله برصنعت سنگتراشی یا به عبارت دیگر کاربُرد وسایل سنگی درحیات روزمره ، درنورستان می باشد. درمورد صنعت سنگتراشی و ساخت ظروف سنگی درنورستان تا اکنون تحقیق صورت نگرفته وهیچ مطلبی نیز دراین مورد دیده نشده است. به نسبت فقدان منابع وکمی معلومات، دراین مقاله بیشتر بر آثار سنگی دردسترس درموزیم محترم محمد اکبر غرزی تمرکز خواهم کرد.
درنورستان از قدیم کار بُرد وسایل سنگی به حیث ظروف پخت وپز ونگهداری مایعات به خصوص روغن مروج بوده است، که نمیتوان برای ایجاد وساخت آن، تاریخ وزمان را مشخص نمود.
استعمال وسیع ظروف سنگی درنورستان قبل از اسلام نشان می دهد که نورستانی ها قبل از جا به جایی درمناطق کنونی، با این صنعت آشنایی داشته اند. اما درنتیجه جنگ ها ومحصور شدن دردره های تنگ دامنه های جنوب هندوکش، آنها بیشتر ناچار شده اند، که برای رفع نیازمندی های حیات خویش، درکنار ساختن وسایل وظروف گلی وچوبی، با استفاده از تجارب گذشته، به تراش وساختن وسایل ظروف سنگی به خصوص برای پخت وپز نیز اقدام نمایند.
درنورستان قبل ازاسلام ظروف مختلف به اندازه های متفاوت از کوچک تا بزرگ یعنی کرواټ که ساخت آن کار زیاد و پرمشقت را نیاز دارد، ساخته شده است. کرواټ یا دیگ های بزرگ که ازگذشته تا حال به منظور ذخیره روغن از آن استفاده می شود، با ظرفیت بزرگ ساخته شده اند. داشتن این گونه سامانه که قیمت آن زیاد بود، ازجمله اجناس با ارزش خانه افراد متمول محسوب می گردید. این ظرف صرف کسانی دراختیار داشتند که مالداری گسترده داشته ودارند، وامکانات آن را دارند که بعد ازبار بار مصرف شدن، دیگر باره بازهم آن را با روغن پُر نمایند. دیگ های شماره های ۱ ،۲ ،۳ ،۴، و۵ ازنمونه دیگ های بزرگ ذخیره روغن می باشند، که وزن زیاد داشته و انتقال آنها قوای بشری زیاد می طلبد. بلا شبهه ظروف بزرگ سنگی مانند کرواټ که ظرفیت مقدار زیاد روغن را دارد، ساخت و انتقال آن برای علاقمندان کارآسانی نبوده ونیست.
علاوه برظروف بعضی وسایل کوچک شبیه حیوانات بخصوص شیر به حیث پایه دیگدان نیز تراش وساخته شده است. این گونه نمونه ها گاهی در دسته دیگچه ها وگاهی هم درپایه های دیگدان ساخته شده است. دردیگچه های شماره ۶ ، ۷ ، ۸، ۹ ، ۱۰دیده می شود که دردسته چهره یا صورت حیوانات نقش
گردد. اما در تصاویر شماره ۱۱ ،۱۲ ، ۱۳و ۱۴ اگر دقت شود چهره شیرترسیم شده است، که نظر به کثرت استعمال، نقش ساییده شده است.
شگفتی آور است که با وجود داشتن تجارب ومهارت تراش سنگ ،هیچگاه ازسنگ برای ساختن مجسمه معبودان ونخبه گان، که درجامعه نورستان قبل ازاسلام عمومیت داشت، استفاده نشده است. دلیل این امر شاید دشوار بودن نقش نمودن چهره در سنگ از یک سو، وفراوانی منابع چوب ازجهت دیگر، باشد. یکی ازدلایلی که دین نورستانیان قبل ازاسلام را از بودیزم متفاوت می سازد،می شود این موضوع را ارایه نمود.
درمیان انواع متنوع ظروف سنگی پخت وپزکه درموزیم محترم محمد اکبرغرزی موجود است، می بینیم که علاوه برنقش حیوانات درظروف پخت وپز و دیگ های بزرگ نگهداشت روغن، نقش های معمول سپر (دایره) وسایر نقش ونگاره های نیزدیده می شود؛ که همه آنها مشابه نقش های اند که در کندنکاری روی چوب به کار رفته است. اگر به تصاویر ۱۵ ،۱۶ ،۱۷ دیده شود، عیناً همان سمبول های اند که قبل از اسلام به مناسبت جنگاوری به جنگجویان داده می شد، وآنها آن را در دروازه، ستون وتاقچه های منازل خود به حیث سمبول رشادت وافتخارات رزمی خویش ترسیم می نمودند. بناءً معلوم می شود که آثار یاد شده سنگی، مانند سایر آثار سنگی موزیم، مربوط به قبل از اسلام می باشند.
البته گاهی هم دیده می شود که نقش این ظروف و دیگ های بزرگ نقش متفاوتی دارند .دیگچه های متنوع ومتعدد موجود درموزیم یاد شده، علاوه ازنقش های که قبلاً به آنها اشاره شد،حاوی نقش ها یا دیزاین های مختلف دیگر نیزمی باشند. دیگچه های شماره ۱۸ ،۱۹ ، ۲۰ ،۲۱ ،۲۲ ، ۲۳ ، ۲۴ دارای نقش های متفاوتی اند که دربخش بیرونی دورا دور دیگچه های سنگی نقش شده است.
معلومات به دست آمده نشان می دهد که معادن سنگ نرم که ازآن ظروف سنگی ساخته شده است درمناطق کولم، ښوپ، کانتیوا وپرونز نورستان موقعیت داشته واین وسایل درهمان جا ها ساخته می شده است.
وسایل تراش سنگ نیز مانند وسایل کندنکاری روی چوب، ساده وابتدایی بوده، شامل تبرکوچک وتیشه کوچک فلزی بوده است. این هنر نیز مانند کندنکاری وسایر تمام هنرها به هنرمندان طبقه محکوم جامعه به نام (باری - بری)تعلق داشته است.
پختگی هنری در تراش نقش های تزیینی درظروف سنگی دیده نمی شود. شاید اصل هدف کارگران، ساخت ظروف بوده است نه بخش هنری آن. البته دلیل ساده بودن وسایل کار را در این مورد نمی توانیم فراموش کنیم.
طوریکه معلوم است در نورستان قدیم هنرتراش سنگ صرف برای ساختن ظروف به کار رفته است وبس. ازاین استعداد وامکانات هنری نه درساخت مجسمه ها استفاده شده، ونه هم درساخت بنا ها.
قبل ازاسلام بنا بر شرایط محاصره ومقاطعه مذهبی که حکمفرما بود، کاربرد واستفاده از وسایل و ظروف سنگی گسترده بوده، اما دردور اسلام با گسترش روابط با مناطق همجوار، ساخت وکاربرد ظروف سنگی که کارساخت آن بدون شک زمانگیر ودشواربوده است،به مرور زمان کم شده است. اما وسایل ساخته شده دردهات ومنازل هنوزهم موجود بوده، وطرف استفاده زنده گی روزمره افراد می باشد.
آن آثار سنگی که اکنون در موزیم اتنوگرافی محترم غرزی موجود است با درنظر داشت قدمت وکم شدن این وسایل و استفاده از آنها، از جمله آثار تاریخی اتنو گرافی محسوب شده، گرد آوری آثار وسامان آلات سنگی مذکور درکنار سایر اشیای موزیم، بسیارغنیمت وبا ارزش تلقی می شود، که باید این همت وکار فرهنگی موصوف را ستود.
دراین موزیم نه تنها آثار سنگی تاریخی با ارزش وجود دارد، بلکه آثار گرانبها ونایاب دیگر از فرهنگ نورستان قبل ازاسلام موجود است، که درجای دیگر دیده نمی شود.