درنورستان قبل از اسلام اوتا utā مقام و رهبر مذهبی بود که درهرقریه ازشخصیت بلند اجتماعی و اقتصادی و احترام بهره مند بوده است. او درحیات اجتماعی واقتصادی آهالی قریه خود نقش مهم را دارا بود . اوتا درراس هیات مذهبی ودینی جامعه جامعه قرار داشت.
کارل یتمار نوشته است: اوتا به اشکال utā,utō,wutō و درپارون به شکل uto , wutā و ګاهی هم به ګونه münd ثبت شده است ، که به معنای روحانی عالیمقام می باشد. درمیان کاتی های باشګل این مقام ازمیان عشیره اوتا دری به ارث برده می شد. نام عین مقام ازسوی سکالرجونز در کلښوم ،و از سوی مکس کلیمبورګ در واما نیز ثبت شده است. پالوال درمیان کته های غربی رمګل ازاین مقام یاد نموده است ،که بیشتر رول غیر رسمی روحانیت را درجشواره های داشت، که برای ګرفتن مقام های اجتماعی برګزار می شد. (The Religions of the Hindukush,vol 1 ,p158)
آریایی ها علمای مخصوص قربانی به نام (هوتا) داشتند که اجرای قربانی های بزرګ ومهم کار ایشان بود. (احمد علی کهزاد،تاریخ افغانستان،ج۱،ص۶۶،انتشارات میوند،کابل۱۳۸۷) اګراین موضوع را درعصرآریایی ها مطالعه نماییم می بینیم که روحانیون درمیان آریایی ها مقام بلند اجتماعی داشتند. این ها همیشه درجنګ ها درکنار صفوف جنګجویان قرار داشتند. در اوایل عصر ویدی روحانیت منحصر به یک عده اشخاص نبود. (کهزاد،مجموعه مقالات،اکادمی علوم افغانستان، ص ۱۵۱،کابل ۱۳۹۶) اما درعصر مهاجرت برهمنان دین را منحصر به خود ساختند . (همانجا،ص۷۵). دراین عصر روحانیت درهردو ګروه آریایی، ازخانواده ها جدا و مشخص ګردید.
روحانیون ویدی خود را ازاحفاد (برهما) می دانستند ودر عروق خود، خون رب النوع را تصور می نمودند. به این دلیل خود را نه تنها ازعناصربومی، بلکه ازعناصر آریایی هم، تمیزتر میدانستند. اما درجامعه باختری یا اوستایی، همه بلا استثنا علیه عناصر بد ومضر می جنګیدند و دراین مقابله، تنها مقام سرکردګی، به دست روحانیون بود. (همانجا، ص ۱۵۱)
علامه کهزاد می نویسد: درجامعه باختری روحانیون با کلمات و اوراد مذهبی وسایل طهارت بدن و روح را آماده می کردند. مردم نسبت به سایر صفات، ایشان را به پاکی وپاکیزه ګی، یاد می کردند وآنها را (مردان پاک) می خواندند. قربانی با دخالت ایشان اجرا می شد، و اوراد مذهبی واستعانت های لازمه فقط از لب ودهن ایشان، خوبتر مقبول می افتاد. روشن کردن آتش وظیفه ایشان بود.
ازتذکرات اوستا برتری روحانیون درجامعه باختری بردوطبقه دیګر، یعنی جنګجویان و زارعین، به خوبی معلوم می شود؛ اما نسبت به نفوذ برهمن ها ، دایره قدرت سیاسی واجتماعی شان، کمتربود.
در آریانا روحانیون اندوخته های فضل ودانش را مانند برهمن ها درخانواده خود منحصر نموده بودند، ولی حق نداشتند دروازه قرابت به خانواده و طبقه خود را، به روی دیګران ببندند، ویا مزاوجت دسته روحانیون را باسایر طبقات، ممنوع قرار دهند.
درعصر اوستا به استثنای شتر وګاو وبعضی حیوانات دیګر، که جنګجویان و زارعین درعوض مراسم طهارت به علما می دادند، عایدات دیګر به آنها قایل نبودند. البته به عنوان قربانی، نذر ونیاز وتحایف به ایشان داده می شد.
مهمترین وظیفه روحانیون افروختن و نګهداری و مواظبت از آتش بود که در موقع ستایش ارواح حسنه، در موقع قربانی و ادای مراسم طهارت وهنګام مطالعات کتب مقدسه به عمل می آمد. (احمد علی کهزاد، مجموعه مقالات، اکادمی علوم افغانستان،ص ۱۵۲،کابل ۱۳۹۶)
درنورستان قبل از اسلام بیشترین امکانات رسیدن به این مقام را کسانی داشتند که از عشیره (اوتا دری) بودند. البته در بیرون از آن نیز کسانی که ازنګاه مالداری واجتماعی در ردیف نخبه ګان جامعه و قریه بودند، نیز می توانستند به این مقام برسند، ولی نفوذ اجتماعی شان به مقایسه ګروه قبلی کمتر بود.
اوتا ها بعد از رسیدن به این مقام، برای بزرګان ونخبه های قریه مهمانی بزرګ وپرمصرف را برپا می نمود.
اوتا رهبربزرګ مذهبی که مقام موروثی بود ازشخصیت عالی درجامعه قبل ازاسلام بوده ودر حیات مذهبی واجتماعی واقتصادی قریه نقش مهمی داشت.
احمد علی معتمدی به قول رابرتسن نوشته است: اوتا رهبری تمام مراسم مذهبی را به عهده داشته درقربانی ها و زیارت معابد، به حیث سرکرده حضور می یافت. اکتساب این مقام عموماً برای انانی ممکن بود، که از طایفه اوتا دری می بودند. وقتی یک اوتا انتخاب میشد،ضیافت بزرګی به افتخار بزرګان قریه، که دارای القاب مهم اجتماعی بودند، ترتیب میداد. بعضی اوقات این مقام دریک خانواده از طایفه اوتا، تا چندین نسل می ماند. (مذهب قدیم نورستان،ص۶۹)
رابرتسن اوتای کامدیش وبرګمتال را ثروتمند ترین و مهمترین شخص این دره معرفی نموده است که دردره نفوذ خود را پخش نموده بود. اوتای پتی ګل که رهبر قبیلوی مذهبی نبود، اهمیت آن نیز اندک بود. (معتمدی،ص ۶۹)
در دره پارون هرقریه یک اوتا داشت، که همه شان ثروتمند بودند. این تصور وجود داشت که بعضی از آنها دارای قدسیت بزرګ اند. (همان کتاب ،ص ۷۰)
درقرای که مقام اوتا ارثی بود ،معمولاً سایر اعضای خانواده او وقتی به این مقام رسیده می توانستند که جای اوتا خالی می شد. اوتا ها علاوه برنقش مذهبی واجتماعی، عضویت شورای بزرګان قریه را نیز داشتند وبا نظریات خود بر آرای عمومی تاثیر می ګذاشتند.
درکامدیش، درجمله تنها سه مرد ویک زن، اوتا هم می توانست درفضای آزاد درچوکی بنشیند. البته این حق را تنها کسانی داشتند که ضیافت بزرګ را ترتیب داده بودند. و اوتا بنابر تقدس مقام مذهبی این حق را دارا بوده است.
رابرتسن نوشته است :اوتا ها درکامدیش وبرګمتال کسانی بودند که قبلاً مقام های اجتماعی را ازطریق برګزاری مهمانی های بزرګ کسب کرده بودند، اما مقام او هیچګاه به مقام افرادی نمی رسید که از طریق جنګجویی به مقامات بلند اجتماعی رسیده بودند. درواقع اوتا یک لقب ومقام مذهبی واجتماعی بود. هرچند وراثت برای رسیدن به این مقام مهم تلقی می شد، ولی دادن ضیافت ها برای رسیدن به این مقام اهمیت بیشتر داشت. اوتا برای کسب این مقام شصت نربز را برای الهه دیزانی قربانی می نمود. ( معتمدی، ص ۷۱)
احمدعلی معتمدی به نقل از رابرتسن نوشته است: اوتا درکامدیش درمقام خود دارای امتیازاتی نیز بوده است. او اجازه داشت سه روز بعد تر از دیګران رمه های خود را ازقریه به چراګاه تابستانی انتقال دهد ونیز عکس آن، سه روز بعد تر از دیگران به نزدیک قریه انتقال دهد، درحالی که دیګران این امتیاز را نداشتند. (مذهب قدیم نورستان،ص ۷۱) نصف قربانی ها همیشه حق اوتا ها بود و درهرجا حق تقدم برسایرین را نیز داشتند. ( سمیع الله تازه، ریشه های تاریخی وفرهنګی نورستان،ص ۲۵۱،کابل ۱۳۶۷)
ترتیب وتشییع جنازه ،اشتراک درمراسم سوګواری ،دست زدن به تابوت، ګذر از راه های که درآن امور تکفین اجرامی شد وتمام اشیای متوفا، همه برای اوتا ناپاک تلقی شده، ازتحریمات شمرده می شدند. برده ها اجازه نداشتند که به منزل او نزدیک شوند، و او نیز اجازه نداشت به منزل آنها داخل ګردد.
موضوع جرګه وحل قضایا درنورستان قبل از اسلام زیاد بود. جنګ ها ومنازعات از خانواده تا سرحدات کافرستان ادامه می یافت ، دراین میان نقش اوتا برجسته بود. (همانجا،ص ۷۲)
داکتر مکس کلیمبورګ نوشته است: رهبری مذهبی در دره کلښوم به ګونه خانواده ګی، صرف در قرای ویګل و واما بوده است. کافرهای اښکوݩ ګل مراسم مذهبی خود را تحت رهنمایی وهدایت جادو ګر یا غیب ګو که با اوتا، یعنی رهبر مذهبی ویګل درتماس وتفاهم بود،پیش می بردند.
معلوم می شود که در قرای ویګل وواما به ګونه خانواده ګی یک یا دو تن از افراد بانفوذ و مقتدر که به نام (اوتا) یاد می شدند، رهبری مذهبی را به عهده داشتند. این عنوان احتمالاً از فرهنګ مردم کته ګرفته شده وبا کلمه محلی (اورتاurtā ) انطباق پیدا می کند که یک پست عالی برای افرادی بود که کاربزرګ وبه اصطلاح شهکار را انجام داده باشند وبه حیث مرد بزرګ یا شخصیت بزرګ دیده می شدند که در نیشیګرام وواما به نام ګول موgol mu ویا موmu یاد می شدند.
این موضوع نیز می توانیست درویګل تاثر ګذار باشد که اوتا بتواند به حیث مرد بزرګ مقام شایسته داشته باشد. داشتن این مقام سبب می شد که اوتا ها ازمیان افراد شایسته ،شایسته ترین باشند.
کلیمبورګ می افزاید: درقرای ویګل، ږنچیګل،نیشیګرام و واما دو دو اوتا با وظایف مختلف بودند.اما در قرای کوچک ، به جز جمچ که اوتا نداشت، درسایر قرای کوچک صرف یک اوتا بوده است. او مسوولیت اجرای تمام وظایف مهم اجتماعی و دینی را داشت. درقرای که یک اوتا بود،او عضو ګروه برګزیده ګان قریه نیز بود، که حد اقل ملده ویا ملده بتور بودند. این اوتا هرسال توسط دیال ( shaman ) [این مقام مذهبی را که باید غیبګو ترجمه نمود،درمیان قبیله کام به نام ( پښور) و درمیان قبیله کته به نام (پښه) یاد شده است.] انتخاب ویا تایید می ګردید. (کا فرهای هندوکش، ص ۱۶۰)
در امیش دیش اوتا ازمیان افراد شایسته طایفه (اوتا دِری) انتخاب می شد. او بعد از انتخابش درماه اګله ګا (ماه دلو) مهمانی بزرګ (دین) را برای آهالی قریه برګزار می نمود. این ضافت با قربانی یک نرګاو در معبد رب النوع امیش کوڙ ameš kuř ، به امید جلب معاونت او، آغاز می یافت.
اوتا در امیش دیش یک دستار بزرګ سفید را که به نام موپړي یاد می شد ،به سرمی بست ویک چوکی بخصوص که با چوکی ښنګ نیشڙں افراد ملده متفاوت بود،به دست می آورد. این چوکی که به نام کوڼه نیشڙں یاد می شد، بزرګتر ازښنګ نیشڙں ، بود. (همانجا)
موقف دو اوتا که در چهارقریه بزرګ کلښوم وجود داشتند، ازهم متفاوت بود، درویګل و ږنچیګل به نام های مریلی اوتا mareli utā و ترسکن اوتا traskan utā بودند. درنیشیګرام مریلی اوتا ودنګسی اوتا diŋsi utā و در واما به نام های ایندر اوتا indr utāوترسکن اوتاtraskan utā بودند.
درشمال دره کلښوم وظایف این دو اوتا به صورت عمده و اساسی به موضوعات ومسایل مهم دینی واجتماعی وهمچنان ګله داری وجنګاوری ازیک طرف و از طرف دیګ مسایل کوچک دینی ،جشن ها وموضوعات زراعتی درمطابقت در دو محور اساسی فعالیت،(مالداری وزراعت) سیستم کافرها را پیش می بردند. (کلیمبورګ، ص ۱۶۱)
مریلی اوتا دراجتماع بیشتر احترام می شد. او درمقام بلند دینی واجتماعی قرار داشته و مسوولیت هماهنګی طبیعت وخدایان بود . او تقویم را درمطابقت با وضع جوی تنظیم نموده وموضوعات مهم را به ارتباط جنګ ها ومالداری رهبری می نمود . (همانجا)
درمقایسه، ترسکن اوتا تحت رهبری مریلی اوتا، وظایف روزمره را با توجه به امور دینی، درهنګام جش ها و اعیاد بزرګ ودعا خوانی انفرادی، و بالاخره تمام فعالیت های قریه، بخصوص موضوعات مربوط به امور زراعتی را، مراقبت می نمود. او رهبری مراسم دعا خوانی مراسم مهم جشن مذهبی به نام دی دو اپیک dē do apēk یعنی باز کردن خانه رب النوع،در قرای ویګل وږنچیګل را به عهده می ګرفت. او همچنان مسوولیت مراقبت معبد ومحلات دینی رب النو ع ترسکن را نیزعهده داربود. (همانجا)
درنهایت، ترسکن اوتا به حیث پولیس قریه که به نام اونډیر یا میله وڙں میباشد، وظایف را پیش می برد. همچنان او درمراسم قربانی به حیث پیشوای قربانی نیز رول اجرا می کرد، جای که مریلی اوتا به حیث عبادت کننده بزرګ حاضر بود.
درنیشیګرام دینګسی اوتا ازنګاه اهمیت، بعد تر ازمریلی اوتا ، امابرجسته تر از ترسکن اوتا در ویګل مطرح بود. اوهمچنان مسوولیت رهبری بړوګ اما را داشت، جای که علام وسمبول های پیروزی وکشتار دشمنان در آنجا ګذاشته شده بود. دینګسی اوتا همچنان مسوولیت ګزینش ضیافت دهنده به نام دین وڙں وشورای قریه (مله وڙںmela wř̃) را داشت. این مقام وظیفه مشخص به ارتباط دینی به خصوص مرتبط به رب النوع ګروشترپڼاو، رب النوع مهم نیشیګرام داشت. (کلیمبورګ،ص ۱۶۱)
درواما با توجه به اهمیت وجایګاه رب النوع ایندر، ایندر اوتا به مقایسه مریلی اوتا بیشتر شهرت، صلاحیت و صلابت داشت. صلاحیت این اوتا مرکب ازتمام وظایف وصلاحیت های عالیترین اوتا و وظایف اوتای مسوول قربانی بود. پرک دی اوتا که با ترسکن اوتای دره کلښوم قابل مقایسه است، موکل ایندر اوتا در امور ګله داری وموضوعات مربوط به جنګ دانسته می شد. (همانجا)
درقرای ږنچیګل وویګل نام مریلی اوتا marēli utāهنګامی پیچیده ګی پیدا می کند که در آنجا مقام اجتماعی به نام اورتا urtā بوده است. البته یک شخص اورتا می توانست به حیث مریلی اوتا برګزیده شود.
بناءً این دو مقام ازهم جدا ومجزا بودند. درقریه نیشیګرام مقام اورتا که به نام مو mu یاد می شد، او هم می توانست به سادګی مریلی اوتا مقرر ګردد. (همانجا،ص ۱۶۱)
داکترکلیمبورګ می نویسد: نام بلند آوازه وپر افتخار مریلی اوتا، به اصطلاح مریلی بستګی دارد که ظاهراً به ګونۀ ارتباط به جهان بالا، همچنان مفاهیم ، ناب، خالص، رفیع ووالا، روح وروان، ابهت کوه ها، بزکوهی، درختان کاج ونباتات وګاهی به اصطلاح مارا mārā بستګی پیدا می کند که به مفهوم سرزمین مرده ګان می باشد. به این ترتیب مریلی اوتا ، نام بلند وپرآوازه روحانی را در ارتباط به خدایان و ارواح کوه ها به دست آورده ، درجایګاه بالاتر از موضوعات این جهانی قرار می ګیرد. (ص ۱۶۱)
مریلی اوتا باید مرد شایسته و درخور ستایش می بود. درعین زمان یک سخنران ومیانجیګر باکفایت وتمام وظایف را به ګونه خوب مدیریت می کرد.این مرد همچنان باید خوش طالع وبه اصطلاح خوش رو باشد وبتواند با ایندر جو indr jṻ یعنی پیام رسان ارباب الانواع ، که می پنداشتند او درتمام مجالس ایندر اما حاضر بود،ارتباط قایم نماید.
مریلی اوتا درویګل برای یک سال برګزیده می شد. اما این انتخاب نیز وجود داشت که موصوف برای سال های زیاد در این مقام باقی بماند . (همانجا، ص ۱۶۲)
مراسم انتخاب مریلی اوتا درمیان افراد ملده(نجبا وبرګزیده ګان) در روز اول ماه اګله ګا (ماه دلو) در مریلی اما ( که به نام کنتار کونټ هم یاد می شد) برګزار می ګردید. بعد ازګزینش اوتا، هفت نربز کلان را به این مناسبت قربانی می کرد وسرآنها را تا سال بعد که بازهم هفت نربز قربانی می شد، درتاق مریلی اما ګذاشته می شد. (همانجا)
درنیشیګرام مریلی اوتا برای مادام العمر برګزیده می شد. این مقام توسط دیال diāl طی مجلسی که در بخشی از قریه مذکور که معتقد بودند با جهان ارواح پیوند خاص دارد، برګزیده می شد. با اهمیت ترین موضوع درګزینش افراد به این مقام ،داشتن رمۀ بزها بود. او به رب النوع مخصوص محلی خود دعا می کرد که به دشتا پڼاوdeštā paṇāw معتقد بودند که توجه خاص به بزها دارد، توجه نماید.
مریلی اوتا مجالسی را ریاست می کرد که افراد برګزیده ونخبه قریه در مریلی اما دایرمی کردند. چنانچه از این ګونه خانه ها حد اقل یک آن درهرقریه موجود بود( که به نام کنتار کونټ یاد می شد). موضوعات این ګونه مجالس به جنګ ویورش ،مالداری و استفاده ازچراګاه ها وسایر مسایل مالداری متمرکز بود.
دراین مجالس همچنان روی این موضوع که کدام شخص سزاوار است اجازه داده شود، تا به اهالی قریه ، جهت ارتقا به مقام بالاتر اجتماعی، حیوانات زنده را تقسیم نماید، ویا به کدام شخص اجازه برګزاری ضیافت را بدهند، بحث می شد.
در تدویر این ګونه مجالس عقیده این بود که ایندرجو که حافظ قریه نیشیګرام است، نیز حاضر می باشد که (ګویا) درچنین مراسم از استخوان ،ګوشت وخون نربزهای قربانی شده، تغذیه می نماید. آنها به صورت فوری رب النوع خود را در مورد تصامیم اتخاذ شده، مطلع می ساختند. . (کلیمبورګ ،ص ۱۶۲)
درویګل مریلی اوتا درمراسم قربانی از وزن کردن چربوی مواشی قربانی شده نظارت می نمود. در صورتی که چربو به معیار برابر بود، آن را برای خوشنودی وکسب خوشی ارباب الانواع می ګذاشتند. سایر وظایف مریلی اوتا شامل مباحث بزرګ مراسم، حل قضایا،میانجیګری ومصالحه ،کنترول تمام موضوعات ومسایل مهم قریه بخصوص نظارت از تمام آن مسایلی بود، که به قانون قریه (دیشي چود) یا عنعنه مربوط می شد. (همانجا)
مریلی اوتا باید متخلف را سرزنش می کرد و درفصل بهار هرسال مسوولیت انتخاب رهبر شورای قریه را داشت. او همچنان درمورد هجوم علیه دشمنان مشوره وتصمیم می ګرفت. همچنان صلاحیت داشت درموضوعات عام المنفعه ، برده ها را خلاف اصول ، بدون اجازه بادار به کار ګمارد وبه حیث یک نیاز به صورت دایم ازمراسم قربانی نظارت نموده این امتیاز را داشت که یک یا دو روز قبل از دیګران مواشی خود را درهربهار به چراګاه تابستانی انتقال دهد. درویګل همچنان خانم مریلی اوتا، خود ویا به تقاضای او خانم دیګر که شوهرش از بزرګان قریه می بود، در آغاز سال ، یک روز قبل از دیګران به کشت آغاز می نمود. (ص ۱۶۳)
دیده می شود که مسوولیت های اجتماعی (هوتاhutā )ی آریایی را (اوتا) ها درنورستان قبل از اسلام به ګونه سنتی دنبال نموده اند. آنها علاوه از این که روحانیون بودند اززمره اشخاص مهم اجتماع شان نیز بودند و درهردوجامعه از امیتازات معین ومشخص برخورداربودند.
مطالعه مقام و اهمیت اجتماعی اوتا درنورستان قدیم نشان می دهد که نورستانی های قبل از اسلام توانسته بودند همه سنت های حیات آریایی ها را ،به ګونه زنده حفظ نمایند. البته تغیرات ناچیزی که درمدت دراز روزګار وارد آمده است ، یک امر طبیعی درهرګونه سنت ها وهرهنګ ها می باشد.