دین :

بخش دلچسپ درمطالعه جامعه شناسی نورستان قبل از اسلام،دین آن جا می باشد. نورستانی ها در دوره های باستان معتقدات وآیین مخصوص خود را د اشتند که مبدا واساس آن را باید درمعتقدات اولیه کتله هندو اروپایی وهندو آریایی تجسس نمود. ازاحتمال بیرون نیست که نورستانی ها در مراتب اولی حیات خود اقلا ً مانند آریایی های عصرویدی مجموعه ارباب الانواع داشتند، که بیشتر ازعناصر طبیعی ترکیب یافته بود. (احمد علی کهزاد، تاریخ افغانستان ج۱، ص۲۳ و۱۶۰)

نورستانی های قبل ازاسلام برعلاوه ارباب الانواع، ارواح نیاکان وجن ها را نیز می پرستیدند. دردین آنها بزرگترین رب النوع به نام یمرا یاد می شد که به عقیده دانشمندان ریشه این نام، به یما پادشاه آریایی می رسد.

به عقیده آنها دو جهان وجود دارد. یکی جهان بالااست، که انسانهای زنده درآنجا زنده گی می کنند. دیگری جهان پایین است که بعد ازمرگ به آن جا می روند ودرآنجا تحت اداره یا حاکمیت مارا ملیک یعنی شاه مرده گان، قرار می گیرند. آنها روح را می شناختند.عبادات ونیایش شان به خدایان وجن ها مانند آریایی ها بسیار ساده و بی تکلف بوده ،شامل مجموعۀ از مراسم ساده ورقص های مذهبی، سرود های مقدس وقربانی به نام خدایان وجن ها و ارواح نیاکان، بوده است.

قشرروحانیون نیز بوده ومرده های خود را دفن نمی کردند ونمی سوختاندند،بلکه درگاو صندوقها دور ازقریه می گذاشتند. آتش را پرستش نمی کردند، اما جز مهم مراسم قربانی بود.

زبان :

درنورستان پنج زبان عمده مروج است که زبانشناسان همۀ آنها را بنابر داشتن ریشه وتاریخ مشترک، درتحت نام زبان نورستانی مطالعه می کنند. مورگنسترن این گروپ را برای شناخت وتفکیک بهتر به نام زبانهای گروپ کافری، یا د نموده است.

دانشمندان زبان نورستانی را قبلاً به حیث یکی اززبانهای داردیک Dardic مورد مطالعه قرار می دادند. مورگنسترن زبانشناس معروف ناروی درسال ۱۹۶۱ م براین فرضیه خط بطلان کشید. بناءً من نمی خواهم نظراتی را که درمورد داردیک بودن زبان نورستانی ازسوی دانشمندان زبانشناسی ارایه شده است،درینجا به بحث گیرم.

الموت دیگنر نوشته است : مورگنسترن درنتیجه مطالعات مزید خود درگروپ زبانهای نورستانی اعلام نمود،ما حق داریم که وجود وهستی شاخۀ سوم زبان اندوآریانی Indo-Iranian را اعلام نماییم که به صورت عمومی با زبان اندوآریایی Indo-Aryanمطابقت دارد،اما به لحاظ بعضی ایزوگلاسها به طرف آریانی واقع می شود که سرحد میان زبانهای اندوآریایی(هندی) واندو آریانی (اوستایی) را تشکیل می دهد.این شاخه ازبقایای کهن بوده ونشان می دهد که باید دریک زمان بسیارقدیم ،ازدیگران جدا شده باشد.

دیگنر درادامه می افزاید، تاکید مورگنسترن در آن وقت یک حقیقت بود. اکنون به صورت عمومی پذیرفته شده که زبان نورستانی ،برخلاف داردیک،بخشی ازگروپ زبان اندوآریایی(ویدی) نیست. (Indo-Iranian Languages and People, p 106)

امیل بن ونیست زبان شناس فرانسوی معتقد بود که زبانهای نورستانی همه ازخانواده اندواروپایی Indo- Eropean اند واگر دقیقتر گفته شود، ازاندوآریانی Indo-Aryanاند . این زبان ها دارای خصوصیاتی اند که در عین حال به هردوخانواده زبان های یاد شده (اندوآریانی Indo- Iranian ) شبیه می باشد.

این امر مارا وادار می سازد ،این گونه فکر کنیم که زبان مذکور را ، اولین توده های اندوآریانی درزمانی که هنوز میان دو زبان (اندو آریایی و آریانی) اختلافی بروز نه نموده بود، به اینجا آورده اند.

پس زبانهای نورستانی، ازیادگارهای قدیم اندوآریانی اند، که به علت دور افتاده گی ازسایر نقاط ،دست ناخورد باقی مانده وتغییری درآنها وارد نه شده است. ( سمیع الله تازه، پیرامون زبان نورستان،ص ۹۴)

فوسمن نیز تایید می کند که ریشه زبانهای نورستانی به یک زبان عمومی اندوآریایی Indo –Aryan که درزمان بسیار قدیم ،شاید دوهزارو پنجصد سال قبل ازمیلاد موجود بود، می رسد. (مکس کلیمبورگ، کافرهای هندوکش،ص ۵۹ )

مورگنسترن بعد از مطالعه تشابهات زبان نورستانی با زبانهای اندوآریایی(ویدی) وآریانی(اوستایی) گفته است، این زبان غالباً از زبان اولین حمله آوران آریایی اشتقاق شده است، که پیش آهنگان مهاجرت بوده ودرین دیار،متوطن گردیده اند. بعد از آنها،قبایل هندی درافغانستان منتشروبه طرف میدان های هندوستان سرازیرگردیدند. تازه واردین اجداد کافرها را به دوردست ها وغیرقابل عبور، راندند.این ها نه صرف زبان بلکه فرهنگ خود را نیز حفظ نمودند. (ریشه های تاریخی وفرهنگی نورستان،ص۲۷۱)

مورگنسترن یک بار احتمال داده بود که زبان نورستانیشاید ازتنۀ زبان اندوآریایی(ویدی) بسیارزود ازجدا شدن این زبان ازتنه زبان اندوآریانی( Indo- Iranian ) جدا شده باشد. اما بعداً باقاطعیت نوشت که درزبانهای نورستانی چنان گروه های صامت ازدوره آندوآریانی باقی مانده است که درزبان ویدایی باقی نمانده است. این واقعیت ثابت می سازد که انشعاب منشا اولی زبان های نورستانی ازتنه اصلی اندوآرین ،قبل ازانشعاب ویدایی صورت گرفته است.

اما بعداً وی نوشت که درنورستان لهجه های یافت می شود که آن ها بعضی ترکیبات واجزای دارند که نه مستقل هندی است ونه ایرانی،بلکه عنصرسوم را ارایه می کند،که اساسات شاخه مستقل هندو ایرانی می باشد . (ریشه های تاریخی وفرهنگی نورستان،ص۲۷۰)

مورگنسترن درنهایت،ازمطالعات خود نتیجه گیری نموده نوشت، که زبان نورستانی شاخۀ سوم ومستقل زبان اندوآریانی Indo- Iranian می باشند. ویجدولزبانهای را که اززبان اندوآریانی Indo- Aryan زاده شده اند، این گونه تنظیم نمود.

۱-زبان اندو آریایی(هندی). ۲- زبان آریانی (اوستایی) .۳- زبان نورستانی.

ریچارد سترند زبان شناس امریکایی که مدت هجده ماه را درنورستان به تحقیق زبان پرداخته ، درمقالۀ که برای سمینار نورستان درگذرگاه تاریخ فرستاده بود، نوشته است: وقتی که می گوییم زبان های نورستانی شاخۀ از خانواده زبانی اندوایرانی که به نوبه خود شاخه شرقی خانواده زبانی اندوارپایی است ، درواقع ما درباره تکامل ونسب این زبان ها درجریان بیشتر از ۶۰۰۰ سال از زمانی که زبان باستانی پروتو اندو اروپایی(زبان بدوی اندو اروپایی) در دره دریای ولگا صحبت می شد تا تقسیم و مهاجرت متکلمین آریایی آن به سرزمین کنونی شان، یک ادعای صریح را مطرح می کنیم.

درمراحل خیلی ابتدایی رشد زبان اندو ایرانی ، جدایی میان زبان های ایرانی واندو آریایی دریک گروه وزبان های نورستانی درگروه دیگر به میان آمد.

سترند در ادامه نوشته است: در اثر تحقیقات که درصدر آن جورج مورگنسترن قرار دارد، موقف زبان نورستانی به عنوان (برادر بزرگتر) زبانهای ایرانی و اندوآریایی واضح شده است.

مطالعه زبان نورستانی درک ما را از تکامل از زبانی اندو ایرانی به چالش کشید و به معلومات و دانش ما در باره روند های که باعث این تکامل در زبان های اندو اروپایی شده است، کمک کرده است.درین جا ممکن نیست در باره ویژه گی های دستوری، زیبایی شناسی زبان نورستانی که به آن قدرت افهام و تداعی ویژه می دهد ، صحبت کنم، همین بس که این ویژه گی ها منحصر به فرد بودن زبانی نورستانی را درمیان خانواده زبانهای اندو ایرانی برجسته می سازد.

سترند دراخیر مقاله خود علاوه می کند: نورستانی ها باید میراث (۵۵۰۰) ساله زبان خود را پاس بدارند وبه آن افتخار نمایند. نسل جوان نورستان باید شوق و علاقه داشته باشند تا ازطریق فرا گرفتن زبان آن را مطالعه وتقویه نمایند. نورستانی ها باید بدانند که زبان محرک فرهنگ است ، اگرزبان از بین برود، فرهنگی که آن زبان نماینده گی می کند، نیز ازبین خواهد رفت.

به این ترتیب،بربنیاد نظردانشمندان شناخته شدۀزبان شناسی،مانند مورگنسترن، بن ونیست، فوسمن گریونبرگ،بودروس،دیگنر،ریچارد سترند،وسایرین،زبان نورستانی تا پنجهزارو پنجصد سال قبل ازامروزقدمت داشته،با حفظ ویژه گی های کهن زبانی، کهنترین زبان کشورمحسوب می گردد .

شاخه های زبان نورستانی: زبان نورستانی درولایات نورستان وکنرصحبت می شود. این گروپ درکل شامل زبان های کته ویری،کلښه الا، تریگامی، اښکوں ویری وپرسونی می باشد. مورگنسترن زبان های کته وپارونی را ازنظرجغرافیایی به دسته شمالی و زبانهای تریگامی، کلښه الا ، وامایی و اښکوں یی را به دسته جنوبی تقسیمبندی کرده است.(برای تفصیل بیشتربه کتاب پیرامون زبان نورستانی،ص۱۵۳ مراجعه شود.)

زبانهای مذکوردارای لهجه های اند که درساحه با آن حرف زده می شود که به جزییات آن نمی پردازم.