خواننده گان گرامی! این نوشته آخرین تحیقیقی است که با استفاده از منابع مختلف و در روشنی آخرین کنفرانس بین المللی در المان درمورد قدمت زبان نورستانی در میان زبان های اندو- آریانی، انجام داده ام. امید وارم درمورد یاد شده، برعلاوه معلومات، به سوالات موجود، پاسخ ارایه شده باشد. تازه

ریشه زبان نورستانی مانند نژاد نورستانی ها پارینه بوده، به آنجا بر می گردد، که آریایی ها هنوز درخانه مشترک خویش در آریانا ویجه Aryana Vejuبودند. به این معنا که نورستانی ها از اسلاف آن شاخه آریایی ها می باشند که از جایگاه خود در اسیای میانه و اراضی اطراف آن کوچیده به جنوب یعنی به باختر آمده، گروپ آریایی های باختری را تشکیل داده، زبان اندوآریانی Indo-Iranian یا اندو = آریانیک Indo - Aryanic و یا آریکAric را ایجاد نمودند.
گوینده گان زبان اندوآریانی یا آریک حدود ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد ازسرزمین باختر به کوچ پرداختند. به عقیده دانشمندان زبانشناسی ، تاریخ و جامعه شناسی، نورستانی ها احتمالا اولین گروهی بودند که قبل از تولد زبان های اندو – آریایی و آریانی از بدنه زبان مادر (اندو- آریانیIndo-Iranian )، آن را با خود به جنوب هندوکش آوردند.
قبل از ادامه بحث، می خواهم یاد آورشوم که درنورستان چهار زبان گویشی وجود دارد. کته ویری، کلښه الا، اښکوݩ ویری، وپارونی که نزدیکی زیاد باهمی از نگاه ساختار جملات، اعداد وشمارش آن، وبسا لغت ها وکلمات دارند. به همین لحاظ دانشمندان زبانشناسی، همه آنها را (به جز پارونی) تحت نام واحد زبان نورستانی، به مطالعه می گیرند.
قابل ذکر می دانم که مورگنسترن تریگامی را زبان پنجم نورستانی دانسته است. اما ایدلمان آن را جز زبان کلښه الا می داند. تحقیق ساحوی که من درزمینه انجام داده ام، مردم تریگام کلښه بوده و زبان شان نیز لهجه ی از کلښه الا، می باشد.
معلوم است که زبان نورستانی درگذشته واحد بوده، اما به نسبت دور افتاده گی گوینده گان ازهمدیگر طی مدت طولانی، زبان واحد شان به لهجه ها، و بعد به زبان های مستقل، ارتقا وانکشاف نموده است. لذا من در این بحث، دربرخی موارد، برای زبان های نورستانی از کلمه واحد (زبان نورستانی ) استفاده نموده ام.
همان گونه که نژاد و فرهنگ مردم کافرستان برای دانشمندان جالب بود، برعلاوه تلاش برای شناخت اصالت نژادی وفرهنگی آنها، تفحص زبان شان نیز به گونه حاشیوی، از نیمه اول قرن نزده، آغاز یافته است.
ستوارت الفنستنStuart Elphinston نوشته است: آنان معروف به زیبایی وداشتن سیمای اروپایی ،بت پرستی ومی نوشی در جام های سیمین، بودند. از میز و چوکی استفاده می کردند، و به زبانی سخن می گفتند، که برای همسایه گان شان آشنا نبود.
الفنستن برای درک حقایق فوق، درسال ۱۸۰۸م شخصی به نام ملا نجیب را به کافرستان فرستاد. موصوف تا قریه کامدیش رفته، ازمسایل مربوط به فرهنگ و زبان نورستانی های قبل از اسلام، اطلاعاتی گردآوری نموده، برگشت. (افغانان، ترجمه محمد اصف فکرت، ص ۵۵۷، مشهد، ۱۳۷۶)
الفنستن نوشته است درمیان کافران چند زبان رایج بوده، بسیاری کلمات درهمه مشترک وهمه پیوند نزدیکی با سانسکریت دارند. یکی از خصوصیات همه این زبان ها، استفاده از بیست گان به جای صدگان درشمارش است؛ وهزار متشکل از چهارصد یا بیست بیست گان، می باشد. (همانجا، ص۵۵۹)
کورت A.Court فرانسوی درسال ۱۸۳۰ م تحت عنوان زبان کافرستانی، لستی ازکلمات و اعداد را تهیه نمود. درسال ۱۸۴۰ ویگنی G.T.Vigne در غزنی تعدادی ازکلمات را ثبت نمود. درسال ۱۸۴۲ برنس A.Burnes درکابل ۱۰۵ کلمه ،اعداد وجملات، از کلښه الا را ثبت کرد.
گریفیتGriffit درسال ۱۸۴۸ درجلد اول سفرنامه خویش، برخی از لغات وکلمات کلښه الا را از قول شخصی به نام دیمو از قریه ږنچیگل، ثبت نمود.
راورټیH.G.Raverty درسال ۱۸۶۴م درمضمونی به نام زبان کافرهای سیاهپوش از زبان کته، وچند کلمه از زبان کلښه الا را، شامل فهرست کتاب خود نمود.
لمسدن H.B.Lumsdan درسال ۱۸۸۰م درقندهار ازیک غلام کافری لغت ها وچند سرود ازکلښه الا وتریگامی را ثبت کرد. Morgenstierne,The Waigali language, p 152-156
سال های زیاد زبان نورستانی به حیث یکی از زبان های داردیک شناخته می شد. دردهه های ۱۸۶۰ – ۱۸۸۰ م تحقیقات درمورد زبان های نورستانی و داردیک بسیار محدود بود. تنها لست کوتاهی از لغت ها را دربر می گرفت. در آن زمان توجه بیشتر محققین برزبان کشمیری بوده ، معلومات درمورد زبان های نورستانی و داردیک کاملاً محدود بود.
درسال ۱۸۷۶یک دانشمند انگلیسی به نام شاوR.B.Shaw نخستین کسی بود که تلاش نمود تا زبان های داردیک را بدون درنظر داشت موقعیت جغرافیایی آنها، از دیدگاه زبان شناسی، تقسیمبندی نماید. او فکر می کرد که زبان های داردیک وپامیری ازیک لهجه سومی قدیم یعنی ازآرین(اندوآریانی) منشا گرفته اند. (ایدلمان، زبان های داردیک ونورستانی، ترجمه جان محمد،ص۱، اکادمی علوم افغانستان ۱۳۶۴)
درسال ۱۸۹۰ م مطالعه زبان های داردیک ونورستانی شکل منظم تر را گرفت. بعد از سال ۱۸۹۶م که نهاد سروی زبان شناسی هند Languistic Survey of India تاسیس گردید، جمع آوری مواد ومطالب از زبان های هندی مناطق مربوطه، آغاز گردید.
ستین کونوSten Konow درسال ۱۹۱۱ نوشت: زبان های داردیک به خصوص کافری ومشخصا در آنهای که ایزوگلاس های هندی مشاهده می شود، ازلهجه ایرانی منشا می گیرند. (زبان های داردیک ونورستانی ،ص۱)
مورگینسترنGeoge Morgenstierne نوشته است: سرجورج گریرسن از دانشمندان پیشگام سروی زبان شناسی هند درکتاب نخست خود درسال ۱۹۱۹ نوشته بود: زبان های پیساکایPisaca شمال غرب هند به شمول زبان های کافری نه اندو- آریایی اند ونه آریانی؛ بلکه شاخه سوم زبان اندو- آریانیIndo-Iranian می باشند. اما چند سال بعد، درجلد هشتم سروی زبان شناسی هند (LSI) نظر خود را تغیر داده، نوشت: زبان های داردیک به شمول زبان های کافری، از زبان هندی(اندو- آریایی) زاده شده اند.(Cultures of the Hindu kush, p. 2, Wiesbaden, 1974)
بخش دوم جلد هشتم نشریه نهاد سروی زبان شناسی هند (LSI) که درسال ۱۹۱۹م تحت نظر گریرسن به نشر رسید، منحصر به زبان های نورستانی وداردیک بود. این اثر ویژه گی های گرامری ونمونه های زبان های نورستانی شامل کته ویری، کلښه الا وپرسونی و زبان های داردیک مانند کووار، گواری، پشه یی، شینا، کشمیری ،بشکریک، توروالی ومه یان را، احتوا می نمود.
درنشریه که درسال ۱۹۲۸ از سوی نهاد سروی زبان شناسی هند (LSI) نشر گردید، معلومات بیشتری در باره زبان های کته ویری، کلښه الا، اښکونی ولهجه های پشه یی ، تیرایی گنجانیده شده بود.
چون سال های زیادی، دسترسی مستقیم دانشمندان زبان شناسی به نورستان قبل از اسلام مشکل بود، لذا آنها با به دست آوردن مواد اندک زبانی، به صورت غیر مستقیم ومطالعه آنها، مطمین شدند که زبان های کافرستان، جز زبان های داردیک می باشند. به گفته داکترمارتین فویگت المانی، محققین تا اخیر قرن نزده کافرستان را ناشناخته گذاشته، تمام اظهارات در باب کافرستان احتمالی بوده است. (کافرستان،نسخه قلمی، کتابخانه اکادمی علوم افغانستان،ص۱۷)
مورگینسترن زبان شناس نارویژی کسی بود که برای نخستین بار مستقیماً زبان های نورستانی و داردیک را به تفصیل و ازنزدیک به مطالعه گرفت. او درسال ۱۹۲۴م به غرض مطالعه زبان های شرق افغانستان و شمال غرب هند به افغانستان وشمال غرب هند سفرنموده، یک مقدار مواد را از زبان های این مناطق ، گرد آوری نمود. (سمیع الله تازه،پیرامون زبان نورستانی، ص۱۸۳)
مورگینسترن درسال ۱۹۲۴ بار دیگر درهنگام زمامداری امان الله خان به کابل سفرنمود که از سوی شاه، مورد تشویق قرار گرفت. دراین سفر از قول نورستانی های مقیم کابل، لغات چند را گرد آوری، و به بررسی گرفت. احتمالا درهمان سال های نخست بود که نوشت: من به تمام زبان های که درهندوکش صحبت می شوند، به شمول زبان های گروپ کافری، نام داردیک را ،به کار می برم. (Cultures of the Hondukush, p.2,Wiesbaden, 1974)
وی دست آورد این سفر خود را تحت عنوان (گزارش هیات اعزامی زبان شناسی به افغانستان) درسال ۱۹۲۶ در اوسلو نشرکرد.
موصوف درسفرهای پژوهشی خویش متوجه شد که زبان نورستانی بیشتر به زبان های آریایی نزدیک است، تا به یونانی. او دربازگشت به اروپا طی مقاله ی ، نورستانی ها را مستند به دلایل، از نژاد آریایی خوانده، اشتباهات شرق شناسان را که نورستانی ها را یونانی می دانستند ،اصلاح نمود. (httes//www .bbc. com)
مورگینسترن درسال ۱۹۲۹م به چترال سفرنموده، زبان های مناطق اطراف آن جا را که از قبل از سوی نهاد سروی زبان شناسی هند(LSI) به نام داردیک نامگذاری وشناخته شده بودند، به مطالعه گرفت. در راپوری که او درسال ۱۹۳۲م تحت عنوان (راپور هیات زبان شناسی به شمال غرب هند) به نشر سپرد، زبان های داردیک را به دو گروپ : داردیک شرقی یا داردیک صاف، و داردیک غربی یا کافری، تقسیمبندی نمود.
وی همچنان نتیجه تحقیق خود پیرامون زبان اښکوݩ را درسال های ۱۹۲۹ و ۱۹۳۴ و یادداشت درمورد زبان پارونی را درسال ۱۹۴۹ وگوربتی را درسال ۱۹۵۰ در اوسلو به نشرسپرد. (زبان های داردیک و نورستانی ، ترجمه جان محمد نورستانی، ص۱۳۰-۱۳۱ )
مورگینسترن درسال ۱۹۴۵ نتیجه مطالعات خود برزبان شوماشتی و در سال ۱۹۵۰ یادداشتی بر زبان گوربتی را نوشت؛ ودرسال ۱۹۶۷ گرامر زبان پشه یی را معرفی نمود. ((Elina Basher ,References, the University of Chicago USA
موصوف در سفری که درسال ۱۹۴۹م به کابل داشت برعلاوه توقف درکابل، به مناطق مرکزی نورستان (کلښومKalaṣüm ) سفرنموده، در آنجا از نزدیک به تحقیق زبان مردم کلښه (کلښه الا) پرداخت. نتیجه این تحقیق زبان شناختی را درسال ۱۹۵۴م که شامل گرامر و مجموعه ی از لغات بود، درناروی به نشر سپرد. همچنان درضمن این سفر او زبان های پشه یی وگواری را نیز به مطالعه گرفت.
موصوف درسال ۱۹۶۴م در سفری که به مناطق شرقی نورستان داشت، زبان های کام کته ویری و گواری را به پژوهش بیشتر گرفت. درفرجام این سفر مورگنسترن زبان های داردیک را به سه گروپ تقسیمبندی نمود.
۱- زبان های داردیک شرقی شامل(بشکریک، گاروی، شینا، توروالی (سواتی)، مه یان، پهلورا ،کشمیری وغیره) ۲- زبان های داردیک مرکزی شامل (کوواری، وکلښه دربخش شمالی، زبان های گواری، شوماشتی، کتارکلایی، کوړنگلی، ننگلامی،پشه یی وتیرایی دربخش جنوبی) ۳- زبان های داردیک غربی یعنی نورستانی شامل (کته ویری، کلښه الا، اښکوݩ ویری وپارونی).
مورگینسترن بعد از مطالعه زبان های داردیک وصنفبندی آنها، به لحاظ این که ویژه گی های بسیار کهن زبانی را در زبان های نورستانی می دید، به شامل نمودن آن درگروه زبان های داردیک قانع نشده، به مطالعات خود در زمینه، ادامه داد.
موصوف باری نوشته بود: همان زمان که شاخه بشری هندی ها از آریایی ها جدا شدند ، نورستانی ها نیز همزمان از این شاخه جدا شدند، ولی به هند نرفته، درهمین کوهپایه ها جا به جا شدند. به مرور زمان یک زبان شان به چند لهجه انکشاف نموده است.(httes // www .bbc .com)
مورگینسترن در کنفرانس بین المللی که تحت نام فرهنگ های هندوکش (The Cultures of the Hindu kush) درماه نوامبر سال ۱۹۷۰ درکشور دنمارک دایرگردیده بود، نتیجه تحقیقات خود درمورد زبان نورستانی را دو فرضیه فشرده ساخته، پیشکش کنفرانس نموده گفت: حل این دوسوال برایم مشکل بود که فیصله نمایم، کدام یکی از این دوفرضیه، درست می باشد.
یک - زبان نورستانی قبل از آن که زبان های اندو- آریایی Indo-Aryan و آریانی Iranian ازتنه زبان اندو-آریانیIndo- Iranian جدا شوند ، ازتنه زبان مادریعنی اندو- آریانی(آریک) جدا گردیده است.


دو- ویا این که ،زبان نورستانی بعد از جداشدن زبان های اندو- آریاییIndo-Aryan وآریانیIranian از تنه اندو- آریانیIndo-Iranian ، بسیار زود قبل از تولد ویدیpre vedic time ،از زبان اندو- آریایی متولد گردیده است.

وی درکنفرانس دنمارک این را نیز بیان داشت : به نظر من، ممکن است زبان کافری ها به پیش گامان مهاجم مردم اندو- آریانی برگردد. (The Cultures of the Hindu kush, p. 9 ,wiesbaden 1974) بدون شک، با این گفته، موصوف خواسته بود برفرضیه نخست خود، تاکید گذارد.
موصوف درجهت تاکید گذاری بر فرضیه دوم خود نوشته بود: درزبان های نورستانی چنان گروه های صامت از دوره اندو- آریانیIndo-Iranian باقی مانده است که در زبان ویدایی باقی نمانده است. این واقعیت ثابت می سازد، که انشعاب اولی زبان های نورستانی ازتنه اصلی اندو- آریاییIndo-Aryan قبل از انشعاب ویدایی، صورت گرفته است . (تاریخ تلفظ وصرف پشتو ، ترجمه روان فرهادی، ص۱۳، کابل ۱۳۵۶)
مورگنسترن دریکی از مقالات خود بعد از بررسی تغییرات وتحولات تعدادی از اصوات وحروف، و شباهت های ریشه یی بعضی کلمات، نتیجه گیری نموده نوشته بود، که زبان نورستانی احتمالا پیش از قدیمیترین ویدی، غالبا آوان ۲۰۰۰ قبل از میلاد، از زبان اندوـ آریایی جدا شده باشد. (سمیع الله تازه، پیرامون زبان نورستانی، ص۹۴)
فوسمن Fussman به این عقیده است که ریشه زبان های نورستانی به یک زبان عمومی اندو- آریایی که درزمان بسیار قدیم، شاید ۲۵۰۰ قبل از میلاد موجود بود، می رسد. ((Max Klimburg, The Kafirs of the Hindukush,Vol 1,p 59
جورج بودروس George Buddruss هند شناس معروف نوشته بود: زبان نورستانی شاید حاوی آخرین بقایای زبان قدیمی اندوـ آریایی باشد، که ازلهجه قدیمی هندی در زمان قبل از ویدی Pre Vedic time ،جدا شده وويژه گی های متعدد کهن را حفظ نموده است، که درزبان های هندی دیده نمی شود. ((Klimburg, The Kafirs of the Hindukush,Vol 1 , p 59
مورگینسترن برای دریافت جایگاه واقعی زبان نورستانی که در دوفرضیه ارایه نموده بود، به تحقیق خویش ادامه داد. او در سال ۱۹۶۱ نوشت که زبان نورستانی شاخه مستقل زبان اندو- آریانیIndo-Iranian بوده؛ نه به اندو- آریاییIndo-Aryan تعلق دارد، ونه به آریانیIranian ؛ بلکه شاخه سوم زبان اندوآریانی می باشد. متباقی زبان ها بخصوص داردیک، مربوط به گروپ اندو- آریاییIdno-Aryan می باشند. (زبان های داردیک ونورستانی، ص۲، اکادمی علوم افغانستان ۱۳۶۴ )

مورگینسترن برای تقویت این فرضیه خود، بعد از بررسی تحولات برخی صدا ها وکانسوننت ها گفت: زبان های نورستانی به صورت یک گروپ ظاهر می شوند که بسیار قبل از مادر خود(اندو- آریانی)، جدا شده، اما ازچندین جوانب، موازی ودرتماس با زبان های دیگر، انکشاف نموده اند. (همانجا ، ص۲)
فراتر از این، مورگینسترن باری پپیشنهاد نموده بود، که زبان نورستانی باید در نزدیکی مرکز زبان اندو- آریانی وقبل از آن به زبان آریاییAryan قرار داده شود، که یک زمان درجای از اسیای مرکزی، وجود داشت. ((Max Klimburg, The Kafirs of the Hindukush,Vol 1,p 59
فیصله نهایی مورگنسترن درمورد جایگاه زبان نورستانی درمیان زبان های اندوآریانی که در سال ۱۹۶۱ اعلام داشت این بود که گفت: زبان نورستانی شاخه سوم زبان اندوآریانیIndo- Iranian می باشد. نظریات علمی این دانشمند دربخش شناخت تاریخی زبان های نورستانی وداردیک، به حیث متخصص زبان های اندو- آریانی، برای همه دانشمندان این عرصه، مورد پذیرش واقع گردید.
به این گونه مورگینسترن میان زبان های نورستانی وداردیک خط فاصل کشید که بیش از یک قرن، نورستانی ازجمله زبان های داردیک، به حساب می آمد.
یوسفنه ایدلمان زبان شناس روس نوشته است: مورگینسترن معروفترین دانشمند معاصر زبان های داردیک ونورستانی ثابت نمود که هر دو گروپ زبان های آریایی، از لحاظ مبدا باهم متفاوت اند. زبان های نورستانی شاخه مستقل زبان اندو- آریانی می باشند، نه به اندوآریایی تعلق دارند، ونه به آریانی. متباقی زبان ها، بخصوص داردیک، شاخه ی از گروپ اندوآریایی می باشند.
او درادامه نوشته است: مورگینسترن سه خصوصیت عمده فونتیکی را، که گروپ زبان های نورستانی را ازسایرزبان های آریانی و اندو آریایی جدا می سازد، ازلحاظ انکشاف تاریخی بررسی نموده، درنتیجه گیری نوشت؛ بنابر دلایل ذکرشده، ازلحاظ مبدا، زبان های نورستانی به صورت یک گروپ مستقل ظاهر می شوند، که بسیار قبل از مادر خود( اندوآریانی) جدا شده، اما ازچندین جوانب، موازی و درتماس با زبان های دیگر، انکشاف نموده اند.
زبان های داردیک بخشی از گروپ اندوآریایی بوده، اما به طور قابل ملاحظه از لحاظ فونتکس تاریخی و هم از لحاظ یک تعداد معیار های مختلف تیپولوژیکی، از زبان اندوآریایی مستقل ومجزا انکشاف نموده اند. تقسیمبندی زبان های داردیک در گروپ اندوآریایی توسط محققینی چون گریونبرگ،فوسمان،سترند و بودروس، نیز صورت گرفته است. (ایدلمان، زبان های داردیک ونورستانی، ص۲ - ۳)

مکس کلیمبورگ Max Klimburgنوشته است: درصنفبندی زبانهای اندوآریانی زبان های نورستانی جایگاه خاص دارند. درسیستم آوایی وعدۀ ازکلمات کلیدی زبان های نورستانی، خصوصیت های زیاد کهن زبانی وجود دارد .
مطالعات مورگینسترن نشان داد که گروپ زبان های نورستانی از داخل اندوآریانی ویا اندوآریایی جدا شده اند. اخصاً مورگینسترن مطرح ساخت که جایگاه زبان های نورستانی درنزدیکی اندوآریانی ویا آرین Aryan قراردارد که درجای از اسیای مرکزی، وجود داشت. این زبان ها احتمالاً از زبان اندوآریانی قبل از آن که زبان های آریانی و اندوآریایی از تنه اندوآریانی جداشوند، جدا شده اند، ویا بسیارزود از اندو-آریایی جدا شده اند. لذا ما حق داریم موجودیت شاخه سوم زبان اندوآریانی را بپذیریم که بیشتربا اندو-آریایی مطابقت ونزدیکی داشته؛ اما بعضی ایزوگلاس های آن درسرحد آریانی وآندوآریایی واقع شده اند. به این دلیل مورگینسترن زبان های نورستانی را به حیث گروپ مستقل خانواده زبان های اندوآریانی تصدیق نموده است.
کلیمبورگ می آفزاید،مورگینسترن نوشته است: درزمان بسیارقدیم شاید ۲۵۰۰ سال قبل ازمیلاد یک زبان عمومی اندو- آریاییAryan وجود داشت، که ریشه زبان های نورستانی به آن می رسد. درزمان کمی نزدیکتر شاید اواخرهزاره اول قبل از میلاد، یک زبان عمومی دیگر موجود بود، که ریشه زبان های معاصر داردیک، به آن می رسد. P.59, Stutgart 1999) (The kafirs of the Hindukush
امیل بن ونیست زبان شناس فرانسوی معتقد بود که زبان های نورستانی همه از خانواده اندو اروپایی اند، و اگر دقیق تر گفته شود، از اندوآریانی هستند. این زبان ها دارای خصوصیاتی اند که در عین حال به هردو خانواده زبان اندوآریانی، شبیه می باشد. این امر ما را وادار می سازد فکر کنیم، که زبان مذکور را اولین توده های اندوآریانی در زمانی که هنوز میان دو زبان آریانی و اندوآریایی اختلافی بروز ننموده بود، باخود آورده اند. بناءً ،زبان های نورستانی از یاد گار های قدیم اند که هنوز دست ناخورده باقی مانده وتغییری در آنها وارد نشده است. (سمیع الله تازه ، ریشه های تاریخی وفرهنگی نورستان،ص۲۶۷) موجودیت عناصر مشترک زبانی وفرهنگی هندی واوستایی درفرهنگ وزبان نورستانی، به این نظر صحه می گذارد.
سرمحقق داکتر خلیل الله اورمړکه قبلاً مسوولیت انستیتوت زبان های باستانی را در مرکز زبان ها و ادبیات اکادمی علوم افغانستان به عهده داشت، نوشته است: نورستانی ها نخستین گروه آریایی اند که از ۱۸۰۰- ۱۴۰۰ ق م به مهاجرت پرداخته اند. درابتدا زبان شناسان زبان نورستانی را شاخه ی از زبان های داردیک فرض می کردند، اما طبق پژوهش های جورج مورگینسترن زبان شناس نارویژی، زبان نورستانی یکی از سه شاخه زبان اندوآریانی می باشد. یعنی زبان اندوآریانی سه شاخه دارد.۱- اندوآریایی ۲- آریانی و ۳- نورستانی. ( مقدمه بر زبان اوستایی، اکادمی علوم افغانستان، صص۱۰ ، ۳۴، کابل ۱۳۹۲)
علاوه بر کار مورگینسترن، مطالعات زبان نورستانی و داردیک دردهه های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ م توسط محققان دیگر مانند جورج بودروس المانی،ریچارد سترند امریکایی، گریونبرگ ویوسفنه ایدلمان روسی و سایرزبان شناسان، نیز تعقیب گردیده است.
سویاتوسلاف کیورین محقق جوان روس درمقاله ی که به کنفرانس بین المللی کولن تحت عنوان (زبان های نورستانی) ازسوی پوهنتون کولن المان درماه نوامبر۲۰۱۹ دایر شده بود نوشته، آمده است: دراتحاد شوروی سابق در رابطه به زبان نورستانی بیشترین کاررا گریونبرگ انجام داده است. او درمیان سال های ۱۹۶۰- ۱۹۸۰ در بخش زبان های کته ویری، کام ویری، وامایی، کلښه الا، زمیاکی، پرسونی، گڼه گلی و پشه یی، تحقیق نموده است. ازمیان مقالات متعددی که از او به جا مانده، صرف رساله ی به نام زبان کته، چاپ شده است.
ریچارد سترند زبان شناس امریکایی که زبان کام کته ویری نورستانی را به مدت بیش از یک سال درمحل تحقیق نموده ،نوشته است: نورستانی ها از نگاه فرهنگی وزبانی از سایرگوینده گان زبان های اندوآریانی متمایز می باشند. ریشه زبان آنها حدود چهار هزارسال قبل، از سه شاخه انشعابی زبان اندوآریانی، می باشد. (Richard Strand,s Nuristan site)
موصوف می نویسد: وقتی می گوییم زبان نورستانی شاخه ی از زبان اندوآریانی است ،بدون شک مربوط خانواده شاخه شرقی زبان اندواروپایی می شود. زبان نورستانی تا اواخر قرن ۱۹ مورد توجه خاص قرار نداشت. این تحقیقات میدانی جورج مورگینسترن بود که رابطه واقعی و دقیق زبان های نورستانی را در میان خانواده زبانی آندوآریانی دریافت، وجایگاهش را تثبیت نمود.
او در مقاله ی نوشته است: دراثر تحقیقاتی که در راس آن مورگینسترن قرار داشت،موقف زبان نورستانی به عنوان (برادر بزرگتر) زبان های آریانی و اندوآریایی، واضح شده است. مطالعه زبان نورستانی درک ما را از تکامل زبان اندوآریانی به چالش کشیده وبه معلومات و دانش ما درباره جریان های که باعث این تکامل در زبان اندواروپایی شده ، کمک نموده است. در این جا ممکن نیست درباره ویژه گی های دستوری وزیبایی شناسی زبان نورستانی که به آن قدرت و توانایی افهام وتداعی ويژه می دهد، صحبت نمایم. همین بس که این ويژه گی ها، منحصر به فرد بودن زبان نورستانی را درمیان خانواده زبان اندو آریانی، برجسته می سازد. (مقاله برای سمینار نورستان درگذرگاه تاریخ، وزارت اطلاعات وفرهنگ، کابل سنبله ۱۳۹۲)
از دو فرضیه که مورگینسترن درسال ۱۹۷۰ درکنفرانس دنمارک ارایه نموده بود، درتایید هریک آن دو فرضیه، دانشمندان به دو گروه منقسم شدند. برخی نورستانی را به حیث شاخه سوم زبان اندوآریانی پذیرفتند وبرخی دیگر از فرضیه ی که نورستانی را زاده زبان اندوآریایی زمان قبل از ویدی می داند، جانبداری نمودند.
تازه ترین انکشاف در بحث زبان نورستانی تدویر کنفرانس بین المللی از سوی پوهنتون کولن المان تحت عنوان ( زبان های نورستانی) بود که درماه نوامبر ۲۰۱۹ دایر، و درآن تمام آن دانشمندانی که در رابطه به زبان های نورستان مصروف تحقیق اند، حضور یافته، یافته های خود را در مورد قدمت و جایگاه زبان نورستانی به بحث گذاشتند.
قبل از آن درسال ۲۰۰۲ الموت دیگنرAlmuth Degener زبان شناس المانی دررساله تحت نام ( مردم وزبان های اندوآریانی و زبان های نورستانی Indo- Iranian Languages and people, Nuristani Languages) را به نشر سپرده نوشته بود، صنفبندی زبان های نورستانی دشوار است. در این هیچ کس شک ندارد که زبان های نورستانی به گروپ آریاییAryan زبان اندو- اروپایی تعلق داشته و ارتباط بسیار نزدیک با زبان های آریانی وهندی دارند. اما در مورد جایگاه دقیق زبان های نورستانی درمیان دوشاخه شناخته شده خانواده آریایی(آریکAric ) ، اتفاق نظر وجود ندارد.
وی علاوه بر دو فرضیه قبلی مورگینسترن، فرضیه سوم احتمالی را نیز بر آن علاوه نمود، که به گفته موصوف، هرکدام از آنها، طرفداران وحامیانی دارند.
باید گفت الموت دیگنر که یکی از تدویر کننده گان کنفرانس کولن بود، درواقع سه فرضیه را به گونه ذیل به بحث گذاشته است، تا سی سال بعد از طرح های مورگینسترن، زبان شناسان این بخش، یافته های جدید خود را، به میدان گذارند، تا قدمت وجایگاه زبان نورستانی را شناسایی نموده، بحثی که بیش از یک قرن در این مورد وجود دارد، را پایان دهند.
یک - زبان های نورستانی بخشی از خانواده آریانیIranian بوده، بسیار قبل ازتنه اولی یا اصلی زبان های آریانی جدا شده اند.
دو- زبان های نورستانی بخشی از خانواده زبان های اندو- آریاییIndo-Aryan می باشند که قبل ازویدی Pre Vidic time از آن جدا شده اند.
سه - خلاف دو نظر فوق ، زبان های نورستانی نه آریانی اند ونه اندوآریایی، بلکه از شاخه سوم زبان خانواده آریایی Aryan (indo-iranian)نماینده گی می نمایند. (Indo- Iranian Languages and people, Nuristani Languages, Almuth Degener, p.103)
دیگنر دررساله خود سه فرضیه فوق را در روشنی نظریات زبان شناسان این گونه نقادانه به بررسی گرفته است:
۱- فرضیه وابستگی نورستانی با زبان آریانی(Iranian) : زبان ما قبل آریانی Proto- Iranian صدای انسدادی قبل از بی صد ا < ، استهکاکی و هـ > س (s > h ) را تغییر داده وظاهراً یک جانبه می باشد. فلهذا نورستانی نمی تواند زبان آریانی Iranian باشد. اگرآریانی توسط تغیرات عمومی آریایی س\* به هـ) (s\* to h) تعریف شود، ستین کونو به اساس شواهد آوا شناسی، به این نتیجه رسیده است . لهجه کتی شرقی را که او تحقیق نموده است، انشعاب زبان آریانی ازشاخه آریانی زبان های آریاییAryan بوده، که قبل از تغیر \*s به h درتمام زبان های آریانی ، از آن جدا شده است.
درسال ۱۹۸۴ مانفرد مایرهوفرM. Mayarhofar درمورد این سوال که آیا به اساس آوا شناسی تاریخی می توان گفت که زبان های نورستانی نماینده گی از دوران ماقبل آریانی می نمایند؟ تحقیق نموده است. او گفته است، امکان دارد گوینده گان نورستانی از اصل آریانی انشعاب یافته وتحت تاثیر زبان های اندوآریایی قرار گرفته باشند.
قرار تحقیق مایرهوفر s/θ وهمچنان z/d آریانی از[dz ] را می توان به خوبی نتیجه ماقبل آریانی تعریف کرد؛ چون تغییر \*s به h شاید دیرتر صورت گرفته باشد. او بعد از بررسی بعضی صوت ها، عملاً چیزی را مانع تعریف نورستانی به حیث شاخه انشعابی زبان آریانی نمی داند، به جز حنجره یی بودن بعضی لغت ها. اما این نکته بسیار مهم بوده و نمی توان از آن به ساده گی گذشت. (دیگنر، ص ۱۰۷)
در نامه های که ازسویاتوسلاف کیورین و یاکوب هالفمن اشتراک کننده گان کنفرانس بین المللی کولن به دست آورده ام،آمده است: مایرهوفر و راینرلیپ Reiner Lipp زبان شناسان به این عقیده بودند که از نگاه آواشناسی تاریخی، زبان نورستانی در زمان قبل از اوستا از زبان آریانی جدا شده است؛ ویا ازنگاه تاریخی با زبان های آریانی ارتباط بسیار نزدیک، به مقایسه زبان اندوآریایی دارد ؛ اما کاملا آریانی نیست . زبان نورستانی بعد از جداشدن از آریانی، به سبب ارتباط نزدیک، تحت تاثیر زبان های اندو آریایی قرار گرفته است. این نظر آنها ازسوی دانشمندان شامل کنفرانس پذیرفته نشد. (از نامه های سویاتوسلاف کیورین و یاکوب هالفمن)
۲- فرضیه زبان نورستانی به حیث شاخه ی از زبان اندو- آریایی قبل از ویدی (Indo- Aryan per Vedic time ) : دیگنر می نویسد: به اساس پژوهش های علمی که مورگینسترن دراین مورد انجام داده است، می توان به ساده گی ازاین نظر عبورکرد. فرضیه هندی صرف می تواند به این معنا باشد، که زبان های نورستانی از باقی مانده های زبان های کهن هندوآریایی اند، که ازبدنه اصلی Old Indo- Aryan در زمان قبل از ویدیpre vedic time جدا شده اند.
درسال ۱۹۷۳ توجه توماس بوروو Thomas Burrow را تغیراتی که بین دو گروه زبان آریایی مخصوصا درحصه لغات نادرمذهب دایویک daēvic دراوستا است، جذب کرد. اوفکر می کرد که این لغات در حقیقت لغات قرضی ما قبل اندوآریایی هستند که با دین دیواdaeva مطابقت دارد. این لغت ها از سوی آریایی های که بعد از کوچ مردمان اندو- آریایی به هند در مناطق خویش باقی ماندند،به کار گرفته شده است.
به عقیده بورو، زبان های نورستانی قبل از اندوآریایی proto Indo-Aryan به میان آمده باشند . این نظر موجودیت اثار ظاهراً اندوآریایی را درما قبل اندوآریایی درلغات نورستانی را می تواند تصریح نماید. مانند نام دیوا در زبان های نورستانی وهندی. (دیگنر، ص۱۰۷ )
به نوشته سویاتوسلاف کیورین از اشتراک کنند گان کنفرانس کولن المان، دانشمندان حاضر در کنفرانس به این عقیده بودند که مورگینسترن جایگاه دقیق زبان های نورستانی را درمیان آریانی و اندوآریایی مشخص ننموده است. اما اکنون فکر می شود که نورستانی مشترکات بیشتر با اندو آریایی دارد، که ممکن است نتیجه تماس ها باشد.
درنامه های کیورین وهالفمن آمده است: نظر بیشتر زبانشناسان این بود که زبان های نورستانی به شکل یک گروپ، بسیار زود باید از آریانی واندوآریایی، قبل از به میان آمدن آثار ویدی و اوستا، از یک زبان عمومی جدا شده باشد. با توجه به آواشناسی تاریخی، این حقیقت بوده، در این مورد هیچ شکی وجود ندارد. این نظر مورگینسترن که نورستانی از شاخه اندوآریایی قبل از ویدی جدا شده، درکنفرانس ازسوی زبان شناسان چون جورج بودروس، مارتین کومل،ترنر،فوسمان والموت دیگنر، حمایت شده است.
۳- فرضیه نورستانی به حیث شاخه سوم زبان اندوآریانی (Indo – Iranian ): دیگنر در این رابطه نوشته است : درسال۱۹۶۱ مورگنسترن اعلام کرد، ما اجازه داریم موجودیت شاخه سوم زبان اندوآریانی را فرض کنیم، که به صورت عموم با اندو آریانیIndo-Iranian موافق است، ولی بعضی ایزوگلاس های آن، در نزدیکی با آریانی، موقعیت دارند. که به صورت عموم، یک سرحد بین اندوآریایی و اندوآریانی را تشکیل می دهد . این شاخه قدمت مشخص خود را حفظ نموده، وباید در اوایل از دیگران، جدا شده باشد.
نظریه مورگینسترن درزمانش اصل قبول شده بود. این موضوع نیزقبول شده است که زبان نورستانی برخلاف داردیک، بخشی از گروپ اندو آریایی نیست. ویا لا اقل اگر اندو آریایی بخشی آریایی زبان های اندو اروپایی تعریف شده باشد، که کهن ترین نسخه قابل رد یابی آن سانسکریت ویدی می باشد،جز آن نیست. اگر اندو اروپایی به انکشاف صدای کامی اندو اروپايی k \*/g به s/j وصدای حلقی \*ghبه h تعریف می شود، نورستانی نمی تواند شاخه آن باشد چون تغیر h\* به dz از نظر آوا شناسی ناممکن است. به نوشته دیگنر: مورگینسترن بر تعریف سوم پافشاری ننموده است. (دیگنر، ص۱۰۶)
دیگنر درفرجام بحث برسه فرضیه فوق نوشته است: نمیتوانم ادعا نمایم که راه حلی را درمورد جایگاه زبان نورستانی درداخل گروه آریایی زبان های اندوآروپایی ارایه توانسته ام. به نظر من با ارزیابی معلومات لسانی و غیر لسانی، زبان نورستانی در اصل امکان دارد مربوط شاخه اندوآریاییIndo- Aryan باشد، ولی قبل از مهاجرت اندو آریایی ها به هند، از آن جدا شده باشد. بعضی مشخصات که زبان نورستانی را نزدیک به آریانی می سازد، می شود نتیجه ارتباطات شدید بعدی با آریانی ها باشد. (همانجا،ص ۱۱۶)
یاکوب هالفمنJakob Halfmann زبان شناس المانی و از اشتراک کنند گان کنفرانس بین المللی کولن نوشته است: این نظر عمومی، که زبان های نورستانی گروهی اند که موقعیت مجزا ومنحصر به فرد در کنار زبان های آریانی واندوآریایی دارند، دیگراصل تثبیت شده است. بعضی ها ترجیح مید هند که نورستانی را شاخه سوم ومستقل بدانند، و بعضی هم به این نظر هستند که نورستانی در اوایل از آریانی ویا از اندوآریایی جدا شده باشد. به هرصورت، از هریک از این دو، بسیار قدیم، قبل از قدیم ترین نسخه های نوشته شده ویدا و اوستا ،جدا شده است.
موصوف می افزاید؛ من شخصا فکر می کنم که ما در مرحله بسیار ابتدایی تحقیق قرار داریم که موقعیت تاریخی زبان نورستانی را تعین نمایم. فعلا بهتر خواهد بود فرض کنیم، که نورستانی شاخه سوم ، مجزا بوده، نباید روابط نزدیک آن را به دوشاخه دیگر، جدی گرفت.
اشتراک کننده گان کنفرانس بین المللی کولن باز هم نتوانستند جایگاه تاریخی زبان نورستانی را درمیان زبان های اندوآریانی مشخص نمایند وبه آن اتفاق نظر داشته باشند.
قابل یاد آوری است ، درهمه کنفرانس های زبان شناسی که به ارتباط زبان های اندو- اروپایی ویا اندو- آریانی دایر می گردد، قدمت و جایگاه زبان های نورستانی یک فصل مباحث را تشکیل می دهد. چنانچه درکنفرانس جمهوری چک که درسال ۲۰۱۰ به ارتباط زبان های اندو اروپایی دایر گردیده بود، ویژه گی های دیرینه زبان های نورستانی، بخشی از مباحث آن کنفرانس را تشکیل داده بود.
نتیجه گیری:
از مطالعه نظریات دانشمندان زبان شناسی درمورد قدمت وجایگاه زبان نورستانی درمیان زبان های اندوآریانیIndo- Iranian که درفوق به تفصیل به بحث گرفته شد، نکات آتی برجسته می گردد.
۱- این نظر مورگینسترن که زبان نورستانی را شاخه سوم زبان اندوآریانیIndo- Iranian دانسته است، تا حال از سوی زبان شناسان درهیچ یک از گرد هایی های زبانشناسی رد نگردیده ؛ بلکه تلویحاً ویا احتیاطا، طرف تایید بوده است.
این نظر هالفمن برآمده ازبحث های کنفرانس کولن می باشد، که نوشته است: فعلا بهتر خواهد بود فرض کنیم، که نورستانی شاخه سوم ، مجزا بوده، نباید روابط نزدیک آن را به دوشاخه دیگر، جدی گرفت.
۲- برخی از دانشمندان زبان شناسی از جمله مورگینسترن و بودروس ابرازعقیده نموده اند که نورستانی ها از پیش گامان مهاجرت آریایی ها به جنوب می باشند، که حدود ۲۰۰۰ قبل از میلاد، در زمانی که هنوز میان زبان های هندی وآریانی افتراق به وجود نیامده بود، اتفاق افتاده است. همچنان داکترخلیل الله اورمړ نوشته است: نورستانی ها نخستین گروه آریایی اند که از۱۸۰۰ – ۱۴۰۰ ق م ، به مهاجرت پرداخته اند. این بدان معنا است که نورستانی ها ، زبان اولی یعنی اندوآریانی را با خود آورده، وحفظ نموده اند. موجودیت عناصر زبانی و فرهنگی اندوآریایی و آریانی در زبان وفرهنگ نورستانی، شاهد این حقیقت می باشد.
به اعتبار این نظر، زبان نورستانی از تنه یک زبان عمومی که قبل از جدایی زبان های ویدی واوستایی بوده، جدا شده است؛ اما به نسبت نزدیکی با اندوآریایی، از آن بیشتراثرپذیرفته است . چنانچه بن ونیست نوشته است، داشتن خصوصیات مشترک نورستانی با هردو زبان، ما را وادار می سازد فکر کنیم که زبان مذکور را اولین توده های اندوآریانی، در زمانی که هنوز میان دو زبان اندو- آریانی اختلاف بروز ننموده بود، باخود آورده اند. لذا زبان نورستانی یادگار قدیم بوده، دست ناخورده باقی مانده وتغیری درآن وارد نشده است.
۳- این طرح مورگینسترن که زبان نورستانی قبل از تولدی ویدی، بسیار زود از تنه زبان اندوآریایی به میان آمده است، ازسوی بیشتردانشمندان زبان شناسی شامل کنفرانس کولن،طرف تایید بوده است. این می تواند بدان معنا باشد که زبان نورستانی تمام ويژه گی های کهن زبان اندوآریانی را به میراث برده است.
۴- این نظر برخی از زبان شناسان، که زبان نورستانی قبل ازنگارش اوستا از بدنه زبان آریانی جدا شده و در نتیجه نزدیکی با زبان اندوآریایی (ویدی) اثر پذیرفته است ،درکنفرانس بین المللی کولن المان، از سوی دانشمندان زبان شناسی پذیرفته نشد.
۵- مورگینسترن به حیث معروفترین دانشمند زبان های اندوآریانی، خط فاصل میان زبان های داردیک و نورستانی کشیده نوشت: گروپ زبان های نورستانی وداردیک از لحاظ مبدا متفاوت می باشند. زبان های نورستانی به صورت یک گروپ مستقل ظاهر می شوند، که بسیار قبل از اندوآریایی جداد شده اند. زبان های داردیک شاخه از زبان اندوآریایی بوده و مجزا انکشاف نموده اند؛ اما به نسبت این که گوینده گان نورستانی و داردیک درطول صده ها درکنارهم بودند، مرودات لغوی داشته اند. این نظرمورگینسترن طرف تایید زبان شناسان می باشد.
۶- درکنفرانس کولن درمورد جایگاه وقدمت زبان نورستانی درمیان زبان شناسان سه نظر مورد بحث قرار گرفت:
۱- زبان نورستانی به حیث شاخه جدا شده از زبان آریانی
۲- جدایی زبان نورستانی از زبان اندوآریایی قبل از تولد ویدی
۳- تولد زبان نورستانی از یک زبان عمومی آریایی که قبل از جدایی زبان های ویدی واوستایی
دانشمندان درمورد سه طرح فوق موضعگیری های متفاوت داشته ، نتوانستند به یک نظر واحد برسند.
شاید این نوشته یاکوب هالفمن درست باشد که زبان شناسان درشناخت قدمت وجایگاه زبان نورستانی درمیان زبان های اندوآریانی، هنوز درپله های نخست قرار دارند.
۶- قدمت زبان نورستانی چه به حیث شاخه سوم زبان اندوآریانی ویا شاخه اندوآریایی قبل از تولد زبان ویدی، درهردوصورت، به ۴۵۰۰ تا ۵۰۰۰ سال قبل از امروز، پیش می رود. مورگینسترن باری نوشته بود ، زبان نورستانی از نگاه قدمت باید درنزدیکی زبان آریاییAryan قرار داده شود، که زمانی در اسیای میانه وجود داشت. اما ریچارد سترند قدمت وعمر زبان نورستانی را ۵۰۰۰ سال قبل از امروز ذکر نموده است. در هردو صورت، زبان نورستانی کهن ترین زبانِ است که هنوز درکشور ما زنده بوده و گوینده دارد.
۷- جدایی زبان های داردیک ونورستانی از نگاه ریشه وقدمت، که پنجاه سال قبل از سوی دانشمندان زبان شناسی تثبیت گردیده، دیگر قابل بحث نیست. اما در کشورما، برخی نویسنده گان هنوز هم زبان نورستانی را درشمار زبان های داردیک می نویسند، که اشتباه وخطای علمی ،محسوب می گردد.