درنورستان قبل از اسلام که به نام کافرستان یاد می شد،یک اداره حاکم سرتا سری موجود نبوده ،قبایل برعلاوۀ که با دیگران درجنگ وستیز بودند،درمیان خود نیزدرجنگ و جدل به سر می بردند. هرقریه درجای خود کالونی مستقلی بود که ازخود اداره رهبری کننده عنعنوی داشت. اهالی قرای دره های نورستان قدیم گاهی هم ،باوجودی که برسرچراگاهها با هم در جنگ وجدل بودند ،درمقابله با هجوم بزرگ مسلمانان ، باقرای دیگر پیمان اتحاد می بستند ،ومشترکا ً به دفع حمله می پرداختند.

افراد متمول وجنگجو،درهنگام ترتیب ضیافتهای بزرگ ،برعلاوه اهالی قریه خود،به بزرگان وناموران سایرقراء نیز دعوت می دادند، وبا هم جمع می آمدند. افراد نامدار هرقریه که ازطریق جنگجویی وضیافت دهی ،صاحب نام ونشان شده بودند، شهرت شان باوجود محدود بودن وسایل اطلاع رسانی ،ازطریق حکایات وسروده ها ،دراتن ورقصها ،که جز متبارز عنعنه وحیات شان بود،به سایرقرا نیز سرایت می کرد. چنان اشخاص درهرکجای همان دره ،ازاحترام همه بر خورداربودند وبه نیکویی ستوده می شدند.این گروه افراد ،درهرقریه درواقع رهبران قریه خود نیز بودند .

دراینجا دونهاد سیاسی – اجتماعی نورستان قبل از اسلام را به معرفی می گیرم که دررهبری جامعه نورستان قبل از اسلام رول تعین کننده واساسی داشته اند.

به گونه آغاز باید بگویم که جامعه نورستان قبل ازاسلام ازطریق شوراها،اداره ورهبری می گردید . درهر قریه دو شورا عنعنوی بوده است . یکی شورای بزرگان ودیگری شورای اوره یا اورېی urǝ,urey،که میتوان آن را به نام شورای قریه نیز یاد کرد.این دوشورا ازنگاه شیوه وساحه کاری خود ،کاملا ًبه همان دوشورای آریائیها که به نام های سبها sabhaوسمیتی samiti یاد می شدند، شباهت داشتند.

۱ - شورای بزرگان :

درین شورا بزرگان وناموران قریه که دررزم آوری وضیافت دهی نامدار ونامور بودند ،اشتراک داشتند.همه اعضای این شورا افراد متمول ،مالداروجنگجو بودند ،که درعرف به نام ملده maldǝ یاد می شدند. به این دلیل ستوارت الفنستن به حق این شورا را ،به نام شورای ثروتمندان نامیده است .

این شورا ازنگاه ماهیت عینا ً همان شورای سمیتی آریائیها است . احمد علی کهزاد درمعرفی شورای سمیتی نوشته است :این شورا مخصوص ریشی ها ونجبا واعیان قوم بود . چنانچه درسرود ریگویدا به شورای مذکوراین گونه اشاره شده است:

ای اندرا ! رفقای تویعنی کسانی که اسپ ها ،عراده ها ،رمه ها ودارایی دارند ،درمجلس سمیتی داخل می شوند.معلوم است که مجلس مذکور ازبزرگان قوم بوده است .(1)

در شورای بزرگان افراد سربرآورده، درمورد تمام مقدرات قریه، به شمول جنگ وصلح،برپایی جشن ها واعیاد،ارتقا دادن افراد به اساس کارکردګی وشایسته ګی در رزمجویی و تدویر مهمانی بزرګ به شورای مذکوروبالاخره درمورد تمام موضوعات مهم قریه ،به بحث پرداخته، تصمیم اتخاذ می کردند . باید گفت که تصمیم وفیصله این شورا ،واجب الاجرا بوده است.

 ازیادداشتهای میرزا تازه گل خان برمی آید که رهبر این شورا ،قبل از به عهده گرفتن مسئولیت ، برای تمام اهالی قریه خود ضیافت مفصل وپرخرچ را برگزار می نمود .بعد از آن ،برای سه سال رهبری شورای بزرگان را به عهده می گرفت .

شخص مذکورکه تمام شرط وشرایط مرسوم را به خاطر رسیدن به این مقام تکمیل ونامور شده بود،لیاقت وشایستگی خود را درحل قضایا و پرابلم ها ی مردم،تدبر درراه اندازی جنگها علیه دشمنان،دلیری دردفع وطرد یورش دشمنان ،بی باکی در انتقام،به اهل قریه،به خصوص به بزرگوارن وسروران که مسئولیت رهبری امورقریه را داشتند،باید به اثبات رسانیده می بود.

شخص مذکورکه بعد ازبرگزاری ضیافت دین اتانبوت Din atā˜ bot،برای سه سال عهده داررهبری قریه شده بود،شورا سه تن ازکسانی را که قبلا این سمت را داشته اند،به کمک ومشوره وی توظیف می نمود. رهبرقریه دراخیر هرسال به حیث رهبر مهربان وسخی ،برای اهالی قریه ضیافت مجلل ترتیب میداد.

دراخیرسال اول کار،شخص دیگری که واجد شرایط بود،به این عهده کاندید می شد.شخص کاندید برعلاوه برگزاری دعوت دین Din برای اهالی قریه ، برای اعضای شورا که بزرگواران بودند ، نیز به حیث پیش شرط ،درهردوماه مهمانی ترتیب میداد.

رهبرقریه بعد از آنکه ضیافت عنعنوی ورسمی دین Din را برگزار نموده بود،چوکی مخصوص را که به همین مناسبت با نقش سمبول ها ونشانها منقش ومزین ساخته شده بود،به صورت دایمی صاحب می ګردید . از آن به بعد ؛شخص مذکورحق داشت درهمه مراسم ومناسبت ها،درچوکی مناسب خود بنشیند ودرضیافتها ، حق معین ومسلم گوشت را به دست آورد.

این شورا مجالس خود را معمولاً درخانه ی که به نام اوله اماӧlǝ amā- کنتارکونټ kantār ku͂ṭ،ملده اما maldǝ amā ویا به نام یمرای اما yamrāi amā یاد شده ، ودرهرقریه برپا بود ،دایرمی گردید.

ساختمان خانه های مذکور، ازخانه های عادی متفاوت تربوده است. این گونه خانه ها مفصلتر،با دیزاین بهتروبامعنا تر،اعمارشده بود. درقرای بزرگ تا دوباب ازین قبیل خانه ها موجود بوده است.

درین گونه خانه ها، مردان بزرگ ونامور ،برعلاوه موضوعات مهم نظامی ، سیاسی واجتماعی ،مراسم دینی خود را که شامل مجالس،نیایش مذهبی بود ،نیز به جا می آوردند. به این سبب ،نام این خانه ها ،چندگونه بوده است .

با ترویج دین مبین اسلام ،این شورا ازمیان رفت ،اما مراکز تجمع شان ،به خانه مسکونی مبدل شده، دربعضی از قرا ،به تعداد محدود هنوز پا برجامی باشند.

۲ - شورای اورېی اوره :

شورای دیگری که درهرقریه نورستان ازقدیم تابه امروز فعال می باشد،شورای اورېی یا اوره است. این شورا که معمولا ًازآغاز سال تا اخیر موسم خزان فعال می باشد ،از امورعادی تا به مسایل جدی قریه رسیده گی می کند.

شورای اوریی عینا ً همان شورای (سبها)ی آریائی می باشد که درهرقریه تشکیل شده ودرآن معاملات کوچک قریه فیصله می ګردید .

احمد علی کهزاد دررابطه به این ګونه شورای آریایی ها نوشته است :درین شورا همه مردم بلا استثنا شامل می شدند.درآن مشاجرات ومعاملات خویش را فیصله می نمودند وازمحل انعقاد آن برای بعضی بازیها هم کارمی گرفتند. (۲ )

معلوم است که محل برگزاری این شورا درفضای آزاد بوده است. چنانچه همین اکنون هم دربعضی دهات نورستان همین گونه محل موجود می باشد که هم برای شورا ،وهم به غرض برګزا ری مسابقات سپورت از آن استفاده می شود. اما به صورت عموم این ګونه شورا درفضای آزاد برګزار می ګردد.

شورای اورېی ازگذشته تا حال تشکیل مشخص خودرا دارد .درین شورا ازهرعشیره یا طایفۀ ساکن قریه ،که به نام کیت kit یاد می شود ،یک نماینده ازسوی عشیره ،به حیث نماینده ،در شورا عضویت حاصل می کند.

این نماینده ازتمام اعضای طایفه خود نمایندگی نموده ،درصورت جریمه شدن یکی از اعضای خانواده ویاطایفۀ خویش به دلیل خلاف رفتاری از اصول وقواعد قریه،اوباید به نمایندگی شورا فعالانه آن را حل نماید.

شورای اورېی هرسال از ماه حمل تا اخیرماه میزان ،که آخرین موقع رفع حاصل زراعتی ،پایان علفچرتابستانی وآغاز فصل خزان می باشد،فعالیت می کند.اعضای این شورا هرسال تجدید می شوند. درمورد انتخاب مجدد کدام عضو،هیچگونه ممانعت ومخالفت وجود ندارد .

اکنون نیزشورای اورېی درمدت فعالیت ،به تمام معضلات از زراعتی،مالداری وعلفچروچراگاهها تا به مسایل امنیتی قریه رسیده گی نموده ،علاوتا ً درحفظ میوه جات سهم فعالانه را اجرا می نماید.

اززمانه های قدیم تا حال ،این شورا درهرقریه فعال بوده وقوانین آن هنوز قابل اجرااست . اگر کسی درهنگام ناغه یعنی دوره ممانعت، انگور ،چهارمغز وعناب را بخورد ،جریمه می گردد. البته اطفال ومهمانان ازگذشته ها ،ازین قانون مستثنا ومعاف بوده اند.

قبل ازاسلام موضوع ناغه میوه جات فوق العاده جدی بوده است. بخصوص ناغه انګور که ازآن شراب استحصال ودر اعیاد وایام خوشی مصرف می ګردید،جدی بود.

همچنان دزد نیزدرصورت افشا شدنش ،مجبوربود برعلاوه تادیه قیمت جنس به مالک ،به شورای اورېی نیزجریمه بپردازد.

شورای مذکور،دراخیرخزان که ختم همه فعالیتهای زراعتی وچراگاه های تابستانی است،طی گردهمایی ،جلسه نهایی خود را تشکیل وکارهای انجام شده را ارزیابی وختم دوره فعالیت خود را که به نام (اوړی ūṛi) یاد می شود ،اعلان می کند. درین نشست اعضای شورا جریمه ها کوچک جمع شده را حساب وآن رابین هم تقسیم می کنند.

اقلام بزرگ جریمه که مربوط به قریه می شود درامورعام المنفعه قریه به مصرف می رسانند. البته ، طرزالعمل توزیع اقلام جریمه دردهات مختلف ،به گونه مختلف وطبق لزوم دید، می باشد .

شورای اورېی برخلاف شورای بزرگان ،جلسات خود را ،روزمره به صورت علنی درمحلی که ازبیشترنقاط قریه قابل دید ورویت باشد ،برگزار می نماید . هدف ازانتخاب چنان محل این بود و است تا اهالی قریه آگاه باشند که شورا فعال بوده ،ازمقررات قریه که حیثیت قانون را داشت ودارد ، خلاف ورزی ننمایند .

شورا روزانه به هرعضوخود وظیفه می سپارد ،تا به محلات مشخص گردش نموده ،کسانی را که از مقررات عنعنوی شورا سر پیچی می نمایند ،نشانی وبه شورا اطلاع دهند تا شخص مذکور جریمه گردد.

 اعضای شورا که به نام (اونډیرūnḍer ) یاد می شوند، درواقع به مفهوم گزمه بوده ،درصورت ملاحظه خلاف رفتاری ،باصدا ویا با اشاره طرف مقابل را آگاهی میدهد که درخلاف رفتاری ازمقررات شورا ،دیده شده است.اما (اونډیر)خود را افشا نمی سازد.

اونډیریا عضو شورای قریه درهنگام برگزاری جلسات ،گزارش خودرا به شورا می دهد .شورا درحالی که هویت راپوردهنده را مخفی نگهمیدارد،نماینده همان خانواده یا طایفه را موظف می سازد که ازشخص مذکور ، جریمه را حصول وبه شورا تحویل دهد. درصورت انکارازپرداخت جریمه ،همه اعضای شورای اورېی به منزل مجرم رفته ،اورا مجبوربه پرداخت جریمه می سازند.

اعضای شورا درین کار خود ،تا آنجا جدی می باشند ،که درصورت مقاومت مجرم، اقدام به برخورد فزیکی نموده ،با جبروتنبیه ،جریمه را حاصل می کنند. تا به دیگران عبرت گردد .

این شورا اززمانه های دورگذشته تا اکنون فعال بوده ،قانون عنعنوی خودرا بدون تفکیک برتمام افراد قریه تطبیق مینماید. اعتبار و موثریت این شورا درهرقریه نورستان تا آنجا است ،که هر عضو قریه جهت حفظ دارایی ،چراگاه ها ومزارع خود ،حضور ووجود این شورا را یک ضرورت می داند.

مقررات شورای اوریی به جز چند مورد ،مانند زمان قبل از اسلام مرعی الاجرا می باشد.

شورای بزرگان با آمدن اسلام ازمیان رفته است ؛اما شورای اوریی یا شورای قریه ،به گونه گذشته فعال می باشد . باید گفت درموقع که شورای اوریی درنیمه دوم سال تعطیل می باشد،به تمام قضایای که اوریی به بررسی می گرفت،جرگه بررسی ووارسی می نماید.

لذا شورای بزرگان وشورای قریه یا اوریی ،به حیث دو ارگان اداره کننده ورهبری کننده جامعه نورستان قبل از اسلام ،رول سازنده ومهم را ایفا نموده اند .

به جا است گفته شود که جرگه نیزیکی از سنت کهن مردم نورستان بوده،اززمانه های دورتا اکنون ،درفرهنگ نورستانیها جایګاه خاص داشته است . مردم نورستان دربودن حکومت هم معمولا ً طبق عنعنه که ازگذشته ها به ایشان به میراث مانده است،موضوعات ومضلات خورد وبزرگ خود را ازطریق جرگه حل وفصل می نمایند.

قبل از حوادث چهل سال اخیر نیز مردم نورستان معمولاً تمام مشکلات ومنازعات خودرا ازطریق جرگه ها حل وفصل می کردند. بسیار کم واقع می شد که جهت حل معضلات خود، به دستګاه حکومتی مراجعه نمایند .

درزمان قبل از اسلام ،حضوراشخاص بزرگ یعنی اعضای شورای بزرگان قریه درجرگه،اهمیت وقدرت اجرایی آن را، بیشتر می ساخت. جرگه هیچگونه موضوع را لاینحل نمی گذاشت. زیرا بعد ازجرگه ،نهاد دیگری وجود نداشت که موضوعات لاینحل اهالی قریه را ،حل وفصل نماید. بناءً جرگه با تمام قوت وفشاربه حیث قوه اجرایی به حل قضایای اهالی قریه می پرداخت.

جرگه اکنون هم به مانند گذشته از اعتباراجرایی برخورداربوده به حل موضوعات خورد وبزرگ میان مردم می پردازد ،اما از آن نیرومندی وقاطعیت که قبلاًبهره مند بود ،نمی باشد .

پاورقی:

۱- احمدعلی کهزاد،تاریخ افغانستان ج۱ ، ص۱۲۵

۲- همانجا