این مضمون برای سمیناردو روزه( نورستان در گذرگاه تاریخ) که از سوی وزارت اطلاعات وفرهنگ در ماه سنبله ۱۳۹۲ درکابل دایر گردیده بود، نوشته شده است

مقدمه:

افغانستان کشوری است باستانی که با داشتن ۵۶۹۲ سال تاریخ سیاسی و فرهنگی کهواره تمدن وفرهنگ را در اسیای مرکزی تشکیل داده و در تاریخ جهان منحیث چهار راه تقاطع فرهنگ ها و مدنیت های گونه گون جهان نقش مهمی ایفا کرده است. آثار و بقایای فرهنگی فراوانی  در گوشه وکنار افغانستان در دل خاک توده ها وپای کوهپایه ها و جلگه های آن به چشم می خورد که حاکی از وجود مظاهر تمدنی و فرهنگی دوره های مختلف تاریخی کشور و نموداری از تاثیر پذیری سایر کانون های مدنی جهان بوده،  از مراودات تجارتی ، هنری، اقتصادی وصنعتی افغانستان باستان باسایر کشورهای آن وقت نمایندگي می کند.

ویژگیهای توپوگرافیک و موقعیت های خاص جغرافیایی در بعضی نقاط کشور سبب شده است که مظاهر فرهنگی و مدنی دوره های قدیم این سرزمین تا حدی دست نخورده باقی مانده، اصالت تاریخی خود را حفظ نماید.

یکی از این نقاط خوشبختانه ولایت تاریخی نورستان است که توانسته است میراث های فرهنگی قدیم خود را علی الرغم لشکر کشی ها در درازنای تاریخ کم و بیش حفظ نماید؛ که من در این مقاله مختصر، به معرفی آن و تاثیرات فرهنگی این ولایت باستانی بر ولایات همجوار و تاثیرات بالمقابل آن، می پردازم.

۱- موقعیت ومختصات جغرافیایی:

ولایت نورستان در زو ن شرقی کشور به مساحت ۷۲ . ۹۲۶۶ کیلو متر مربع بین خطوط ۹۱ – ۳۴ و ۰۴ – ۳۶ درجه عرض البلد شمالی و بین خطوط ۹۱- ۶۹ و ۶۲- ۷۱ درجه طول البلد شرقی قرار دارد. (ا:ا). نورستان از طرف شمال به بدخشان، از جانب غرب به پنجشیر ، از ناحیه شرقی به کنر و از حصه جنوب به لغمان محاط بوده، دارای ۱۳۶۳۰۰ نفر سکنه است. مرکز نورستان پارون بوده، شامل ولسوالی های وانت - وایگل، واما، نورگرام، دوآب، کامدیش،مندول و برگمتال می باشد.(۲: ۲۰)

نورستان در هندوکش شرقی  واقع است وقسمت های شمالی آن از غرب به شرق شامل حوزه های رمگل ، پیچ، وایگل وباشگل می گردد. دره های نورستان قبلاً به نام های نورستان لندی سین، نورستان دره پیچ و نورستان لغمان مسما بوده است، اما مردم نورستان مناطق خویش را به نام های پرایگرام، کلښوم، و رمگل یاد می کنند. و برای شناخت بیشتر پرایگرام را به نام نورستان شرق، کلښوم را به نام نورستان مرکزی و رمگل را به نام نورستان غربی یاد نموده اند. نورستان دارای دره های متعدد است که اکثراً کم عرض و باریک می باشد که از شمال به استقامت جنوب نشیبی دارد. (۵ : ۸ – ۹)

۲- گذشته تاریخی:

نورستانی ها شاخه از اقوام بزرگ آریایی اند که مقارن ۲۰۰۰ قبل از میلاد از بخدی به استقامت جنوب بنای مهاجرت را گذاشته سرانجام به این جا یعنی به دامنه های جنوب هندوکش شرقی رحل اقامت افگندند. (۴ : ۷۵) نورستانی ها از احفاد الینا ها اند که از جمله قبایل پنکه جانا( پنج قبیله) بوده و در جنگهای ده قبییله از آن در سروده های ویدی یاد شده است.(۷ : ۱۰۹)

آسیایی های قرون وسطی به قول یول محقق انگلیسی نورستان را بیلور Bulaur  میخواند درنقشه حدود العالم به همین نام ،بلور سرزمین شان معرفی شده است .(۳:۴) مارکوپولو اولین سیاحی است که از نورستان یاد کرده و موقعیت آن را درشمال پشاور تعین کرده و ایشان را کافران سیاه پوش خوانده است.(۶ : ۱۲)

امیر تیمور نورستان را به نام کتور خوانده و به سال ۸۰۰ هجری قمری از طریق کوتل خاواک با قبول مشقات زیاد بر آن جا یورش برده و کتیبه ی هم از خود در کولم دریکی از دره های کتور به یاد فتوحات خود ،به یادگار گذاشت. (۳ :۳۳۴) لازم به یاد آوری است که نام کافرستان را مسلمانان در قرن یازدهم مسیحی بر این سرزمین گذاشتند.

مونت ستوارت الفنستن به سال ۱۸۰۹ م ، چارلز مسن در سال ۱۸۲۲ م  و بیدلف در سال ۱۸۸۰م از نورستان یاد کرده اند. اولین اروپایی معاصر که به نورستان سفر کرده است، لوکهارت می باشد که به سال ۱۸۸۰م به نورستان رفت. بعد از او رابرتسن در سال ۱۸۹۰م به آنجا سفر کرد.

نورستان به سال ۱۸۹۶م توسط امیر عبدالرحمن خان به دین اسلام مشرف ساخته شد.( ۳ : ۳۳۴)

۳- تاثیرات متقابل فرهنگی بین نورستان و مناطق همجوار:

نورستان از قرون متوالی به این طرف با مناطق همجوار خود مراودات اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی داشته و این تعاملات اثراتی بر یکدیگر به جا گذاشته است. این مراودات و ارتباطات از طریق کوتل ها و معابر ذیل تامین می شد.

- کوتل زیدک بین نورستن شرقی و وادی چترال

- کوتل مندول و کوتل کتیوی و پارون، بدخشان را بانورستان مرتبط می ساخت.

- کوتل پوښال و باغر، نورستان غربی را با کران و منجان ربط می داد.

- کوتل های پرپیټ ، کافر، دیوانه بابا ، پشاورک و دروش، نورستان را با چترال ربط می داد.

- کوتل چمار یا کامر و اریب و شلدر، نورستان غربی را به پنجشیر وصل می کرد.

نورستان با مناطق همجوار خود در چند ساحه فرهنگی تاثیرات متقابل داشت که هریکی آن را مختصراً به بحث می گیرم.

الف : درساحه مذهبی:

نورستانی ها قبلاً بت پرست بوده(؟) و به پرستش اجداد خود پابند بودند. خالق کل را امره یا یمرا می گفتند. رب جنگ را به نام گیښ یاد می کردند که به نظر شان زیاد محبوب القلوب بود. آداب مذهبی ایشان عبارت از رقص های مذهبی ، خوانش سرود های مقدس و انجام قربانی ها بود که برای خوشنودی ارباب الانواع و الهه های خویش تقدیم می کردند.

یکی از الهه ها های ایشان دیزانی بود که اعتقاد داشتند وی در جهیل دورا خود را نشان داده است و معتقد بودند که در این جهیل یک سنگ صیقل شده طلایی بود، دیزانی ثروتمند شد و از آن یک دروازه طلایی به بهشت بازشد. این طرز اعتقاد ایشان نشان می دهد که از عقاید مذهبی بدخشان در آن وقت متاثرشده باشد؛ زیرا جهیل دورا در سنگلیچ بدخشان موقعیت دارد. مردم قریه شوپو(شټوي) درماه اول سال مدت یک هفته دیزانی را با رقص و سرود (دیزانی ناټ) می پرستیدند.( ۵ : ۲۲۳)

به قول رابرتسن که به سال ۱۸۹۱ به نورستان رفته بود ،دوازده نوع جشن را در آنجا یاد داشت کرده که یکی از آنها تاسکا نامیده می شود. این جشن با رقص  و پایکوبی همراه بود که به نام (پراچي ناټ) یا رقص پراچی یاد می شد. این اثر پذیری اعتقادات را بین پنجشیر و نورستان نشان می دهد.زیرا تا چند دهه قبل زبانی به نام پراچي در پنجشیر وجود داشت و عده ی از مردم بدان تکلم میکردند که حالا نابود شده است. مورگنسترن از این زبان یاد کرده است.

ب: در عرصه موسیقی و رقص:

مشترکات زیادی در عرصه موسیقی ، رقص و الات موسیقی بین پنجشیر و نورستان دیده می شود؛ از جمله نواختن دایره، نی و سبک کف زنی که با هم خیلی قرین است. در نورستان کف زدن را درخلال موسیقی (باجه یاست) می گویند که عین رسم در پنجشیر هم مروج بوده به نام (قرصکی) مشهور است که این عنعنه از زمان آرین ها در این دو دره تاریخی هنوز مقام خود را حفظ کرده است.

ج : در عرصه معماری و منبت کاری:

تاثیرات هنر کندنکاری نورستان در خارج آن جا در تمام دره کنر و از کنر تا پنجشیر درهمه جا حاکم وبیش دیده می شود. مساجدی که تا صد سال قبل در دهکده های کنر و دره پیچ ساخته شده است، سراسر به سبک خانه سازی نورستان می باشد. فیل پايه ها، سرستون ها، تیرهای سقف، سر کلکینی ها و وضع عمومی آنها نشان می دهد که در اعمار آن نجار های نورستانی نقش داشته اند و مطابق ذوق و قریحه هنری خود آنها را ایجاد کرده اند.

همچنان تاثیرات منبت کاری نورستانی ها در قبور نیز به طور واضح در کنرها دیده می شود به طوریکه به عوض لوحه سنگ های روی قبر، آنها از لوحه های چوبی کار گرفته و روی آن را به شکل زیبا منبت کاری می نمودند و ضمناً هیکل های چوبی مشاهیر خانواده های خود را ساخته روی قبور می گذاشتند.

از دیگر قابلیت های هنری نورستانی ها منبت کاری روی ظروف چوبی است که به شکل ساده ومنقوش و ملون کاری شده در کنرها ونورستان دیده می شود که منشا آن خود نورستان است. این سبک در پنجشیر تا دالان سنگ ، درتمامی لغمان، تگاب، نجراب وهم دربعضی نقاط بدخشان با روش های مخصوص محلی ادامه داشته است.

درقسمت البسه نیز سبک لباس نورستانی در قرای شنکوړک و شال در دو طرف رود خانه کنر به وضاحت دیده می شود.(۵ : ۲۱۲)

نتیجه گیری و پیشنهادات:

نورستان یکی از ولایات مهم و تاریخی کشور است که نسبت به اکثر نقاط کشور مظاهر مادی ومعنوی دوره های آریایی و قبل از اسلامی افغانستان را هنوز  به مقیاس های کم و بیش در خود حفظ کرده است. دره های نورستان بر علاوه این که اهمیت بسیاری از لحاظ تحقیق ومطالعه ادوار قبل از اسلامی و قرون وسطی افغانستان را دارد، از لحاظ جلب و جذب توریزم نیز دارای ویژگی خاص است ؛ چه مناظر زیبا وکوه پایه های مشجر آن با ساختار عالی جیومورفولوژيکی خود می تواند سیاحین زیادی را همه ساله جلب نموده، در بیلانس تادیات کشور ،نقش خوبی ایفا نماید.

با درنظر داشت آنچه گفته شد، موارد آتی به حیث پیشنهاد ارایه می گردد.

۱- مراجع ذیربط چون پوهنتون کابل، اکادمی علوم افغانستان و وزارت محترم اطلاعات وفرهنگ با طرح برنامه های پژوهشی در روشن ساختن هر چه بیشتر ویژگیهای فرهنگی و طبیعی این ولایت باستانی اقدام نمایند.

۲- مطالعه توریزم کوهستانی در نورستان در همکاری با بخش توریزم وزارت اطلاعات وفرهنگ آغاز گردد.

۳- آثار و مقالات و تحقیقات علما، ساحین و سایر محققین که از دیز زمان به این طرف در مورد نورستان نوشته اند، جمع آوری و در یک مجموعه چاپ گردد.

فهرست مآخذ:

۱- اداره جیودیزی و کارتو گرافی . نقشه افغانستان. کابل، اداره جیودیزی و کارتوگرافی، ۱۳۹۰

۲- اداره احصائیه مرکزی، تخمین نفوس کشور. کابل: اداره احصائیه مرکزی ۱۳۸۹

۳- دایرة المعارف افغانستان. جلد ششم، کابل. انجمن آریانا دایرة المعارف ۱۳۴۸

۴- پنجشیری، عزیز احمد. جغرافیای تاریخی آریانا. کابل: انتشارات پوهنتون کابل ۱۳۹۱

۵- تازه، سمیع الله. ریشه های تاریخی و فرهنگی نورستان. کابل: مطبعه دولتی، ۱۳۶۷

۶- صدیقی، جلال الدین . با سرزمین نورستان آشنا شوید. کابل: موسسه طبع کتب،(ت ن)

۷- کهزاد، احمد علی. تاریخ قدیم افغانستان. ج اول،کابل: انجمن تاریخ افغانستان، ۱۳۳۴