متن انګلیسی این مضمون را ریچارد سترند زبانشناس دانشمند امریکایی به سمینار دو روزه (نورستان در ګذرګاه تاریخ) که درماه سنبله ۱۳۹۲ ازسوی وزارت اطلاعات وفرهنګ درکابل دایر ګردیده بود، فرستاده بود.

۱- پیش درآمد : پنج زبان نورستانی

درنورستان پنج زبان وجود دارند، که به شاخه نورستانی خانواده زبانی اندوایرانی تعلق دارند. پرګوینده ترین این پنج زبان، کام-کته ویری است که در ساحات شمالی و شرقی نورستان به آن تکلمی می شود، و دارای لهجه های ګوناګون می باشد. لهجه شرقی شامل کته ویری، کام ویری،موما ویری می باشد.

یک زبان نزدیک به کام ویری زبان کوچکتر با تعداد کمی متکلمین واسی ویری است که در دره پارون با آن تکلم می شود.سیستم آوایی زبان واسی ویری که ګونه قدیمی آن که بسیار مشابه به سیستم آوایی کام –کته ویری بود، بسیار تغییر کرده است. این زبان ګروه شمالی زبان های نورستانی را تشکیل می دهد.

سه زبان بسیار نزدیک با هم، ګروه جنوبی زبان های نورستانی را تشکیل می دهند. اښکوݩ ویری ک در الینګار و دره های پیچ میانی به آن تکلم می شود. کلښه الا که در دره ویګل(کلښؤم) و اطراف آن با آن صحبت می شود؛ و تریګامی که در دره تریګام؛ بالاتر از دریای پیچ پایین، با آن تکلم می شود.

۲- دورنما: مطالعه مقایسوی زبانهای اندو ایرانی:

وقتی که می ګوییم زبان های نورستانی شاخه از خانواده زبانی اندوایرانی اند؛ به نوبه خود شاخه شرقی خانواده زبانی اندو ارپايي می باشد. درواقع ما یک ادعای صریح درباره تکامل ونسب این زبان ها در جریان بیشتر از ۶۰۰۰ سال از زمانی که زبان باستانی پروتو اندو اروپایی( زبان بدوی اندو اروپایی) در دره دریای ولګا صحبت می شد؛ تا زمان تقسیم و مهاجرت متکلمین آریایی آن به سرزمین های کنونی شان، را مطرح می سازیم. با مقایسه صدا های که برای تولید کلمات مرتبط در زبان های این منطقه استفاده می شوند، میتوان درباره یافتن صدا های اصلی که برای ساختن کلمات مادر برای کلمات کنونی استفاده می شدند، تاجای دقیق بود. اګر کلمات باز سازی شده مورد تجزیه و تحلیل قرار ګیرند؛ می تواند سیستم آوایی زبان اول و تغییری که  در تلفظ شاخه آن وارد شده است، نشان دهند.

به طور مثال  کلمه پروتواندو اروپایی برای(ده) می تواند به شکل (دیکام) بازسازی شود. این باز سازی از طریق مقایسه کلمه لاتین (دیکم) کلمه یونانی (دیکا) کلمه سنسکریت(داسا) کلمه کام-کته ویری(دوس) و کلمه پشتو(لس) ممکن است.

واضح است که تمام این کلمات ساختار های مشابه دارند که با t, d و یا s (س) که به تعقیب آن یک حرف صدا دار می آید و پس از آن یک حرف  صامت مانند h, k ، ه،š (ش)،c (څ) و یا s (س) که به تعقیب آن یک حرف صدا دار و یا یک m و یا n غنه یی می آید.

با یافتن چندین مجموعه از کلمات همخانواده می توان نشان داد در جای که در سایر زبان ها حرف d استفاده می شود؛ در زبان ګوتیک (یک زبان باستانی جرمن ها که نزدیک به انګلیسی بوده است) t و در زبان پشتو l (ل) می آید. با قاعده بودن آوایی در این زبان ها نشان میدهد، که صدای اصلی d یا k (توسط ګلو با فشار زبان به پیش ادا می شود) بوده است.

d در زبان المانی به t در زبان پشتو به l , k در زبان المانی به h در زبان های اندوآریایی به (ش) ، در زبان های نورستانی به č (چ) در زبان های آریانی به s (س) تبدیل شده و m صدای غنه یی خود را در زبان های یونانی و اندو ایرانی از دست می دهد.

۲ . ۱ : یافته های قرن ۱۸ سانسکریت و رهنمون های اوستا درباره باز سازی پروتو اندو آریايي:

این روش به اصطلاح  شیوه مقایسوی بازسازی زبانی،درعلم زبانشناسی غرب در جریان بیشتر از دو قرن، که با کشف زبان های بومی هند و ایران در نیمه دوم قرن ۱۸  م  شروع شد، رشد کرده است. با مقایسه کلمات سانسکریت بعداً اوستایی با کلمات زبان های قدیمی اروپا مانند: لاتین ،یونانی، ګوتیک، سلتیک و سلواکی ، زبانشناسان تشخص دادند که تمام این زبان ها به ګفته ویلیام جونز(۱۷۸۶م) زبان شناس معروف، ازیک منبع جوانه زده اند.

پس از دهه ها تحقیق بیشتر، زبان شناسان واضح ساختند که زبان های سانسکریت و اوستایی بسیار به هم شبیه و مرتبط هستند. این ګروه را شاخه اندوآریانیIndo-Irānian  یا آریايیAryan  زبانهای اندو اروپایی Indo-Europeanنام نهادند. یک نوع ابتدایی زبان سانسکریت، مادر تمام زبانهای جدید شاخه اندوآریاییIndo-Aryan  زبانهای اندوایرانی Indo-Irānianاست. زبان های ایرانی  Irānianنیز یک بخش دیګر از زبانهای اندو ایرانی را تشکیل می دهند.زبان اوستایی که زبان زردشتیان  است، قدیمی ترین زبان ایرانی ثبت شده است ،که اندکی قدیمی تر از زبان اولیه زبان فارسی قرن ۶ قبل از میلاد، می باشد.

زبان های سانسکریت و اوستایی یک تغییر مداوم صدای k در اندواروپایی را به صدا های سایواجی(س) یا (څ) و ادغام حروف صدا دار e و o را به a نشان می دهند. بر اساس این پیشرفت، زبانشناسان قرن ۱۹ یک سایواج اخر زبان را با شدت نا مشخص برای s در زبان اندوارپايي که در سانسکریت (ش) و در اوستایی (س) تلفظ می شود ، ساختند. بنا‌‌ءً  در زبان اندوایرانی قدیم، برای عدد ۱۰ ،کلمه داسا dasa ایجاد کردند.

۲.۲: مطالعات قرن بیستم زبان نورستانی،ما را به یافته های تازه در باره پروتو اندوایرانیProto-Indo-Iranian، رهنمایی می کند:

 زبان های نورستانی تا اواخر قرن ۱۹ مورد توجه قرار نګرفته بوند؛ این تحقیقات میدانی جورج مورګنسترن زبان شناس معروف نارویژی بود که رابطه واقعی و دقیق زبان های نورستانی را درمیان خانواده زبانی اندوایرانیIndo-Iranian دریافت و تثبیت کرد.( مورګنسترن،۱۹۴۵)

براساس اسناد وشواهد، این واضح است که زبان نورستانی مشابهت آوایی با سایواج های زبان سانسکریت و اوستایی یک ریزش یا حرکت دهانی دارد که در نورستانی به عنوان(څ) یا (ts) تلفظ می شود. (انسداد) توسط اخر زبان که در مقابل دندانهای بالا یا خط الراس لثه فشار داده می شود وسپس به عنوان سایواج آوایی رها می شود، ایجاد می ګردد.

مثال های زیادی وجود دارند که در آنها (انسداد) توسط کاهش استحکام و بسته ګی ابتدایی زبانی (مانندڅلور در پشتو که درمناطق شرقی سلور تلفظ می شود) به سایواج تبدیل شده اند، اما مثال های از تغییر سایواج به (انسداد) کم اند.

 شواهد در زبان نورستانی ما را وادار به این باور می کند که صدای اصلی در اندوایرانی یک سایواج به (انسداد) بوده است و در زبان نورستانی صدای وجود دارد که نسبت به عین صدا در سانسکریت و اوستایی ، به صدای اصلی نزدیکتر است.

کدام صدای ( انسدادی) میتواند به یک سایواج دهانی s (که توسط فشار دادن هوا از میان نوک بالایی زبان ودندانهای بالایی ایجاد می شود) و یا سایواج ورقه یی حبابی s ( که توسط فشار دادن هوا میان نوک بالایی زبان و قسمت عقبی بالا خط الراس لثه ایجاد می شود) تبدیل شود؟ حدس زده می شود که( انسداد) دهانی (c) قبل تر از سایواج دهانی s در زبان ایرانی بوده باشد و ( انسداد) ورقه یی حبابی که به عنوان (چ) تلفظ می شود، قبل تر از سایواج ورقه یی حبابی آن در زبان اندوآریایی بوده باشد. هیچ مدرکی برای تفکیک سایواج یا (انسداد) دهانی ورقه یی حبابی وجود ندارد؟.

باز هم شواهد بسیاری در زبانهای اندوایرانی برای ترجیح (انسداد) ورقه یی حبابی (چ) نسبت به نوع دهانی (څ) آن وجود دارد. پشتو زبان ها و چند زبان دیګر اندوآریایی با فشار دادن زبان به طرق پیش تلاش می کنند ګونه اصلی اندوایرانی (انسداد) ورقه یی حبابی را به ګونه ی دهانی آن تبدیل کنند؛  مانند کلمه چهار که در زبان دری (چار) اما درزبان پشتو ( څلور) می باشد.

در مقابل ،من هیچ مثالی در زبان های این منطقه که در آن (څ) به (چ) تبدیل شده باشد، نمی دانم مګر پس از حرف صدا دار (i) در زبان های ایرانی مانند منجی، اشکاشمی، و واخی ، باتوجه به(ای) ، میتوان دریافت که صدای اصلی در اندوایرانی (چ) بوده است که (انسداد) خود را در اندوآریایی از دست داده تا (ش) ګردد و بعد به ګونه دهانی در زبان های ایراني و نورستانی درآمده به عنوان(څ) پیش از آن که (انسداد) خود را در زبان ایرانی برای درآمدن به شکل(س) از دست دهد.

در روشنی شواهد زبان نورستانی، مثال کلمه(ده) میتواند به شکل(داچا) در زبان باستانی اندوایرانی باز سازی شود.

۳. روند های ابتدایی فونتیک: حرکت زبان به جلو و عقب:

حرکت رو به جلو زبان، که اخر آن را از ناحیه تماس با خط الراس حبابی به سوی دندانها حرکت می دهد، مشخصه تکامل در زبان های ایرانی ونورستانی است. برعکس، حرکت رو به عقب زبان، مشخصه زبان های اندوآریایی است. اما، عامل اصلی حرکات رو به جلو یا عقب زبان، تشدید جلو یا عقب تار های صوتی می باشد.

۳. ۱: آو سازی جلو و عقب:

تشدید عضلاتی قسمت قدامی، تار های صوتی (آوا های قدامی ) را تولید می کند که دارای میزان بیشتر زیر بوده، در حالی که تشدید عضلاتی قسمت عقبی، تار های صوتی ( آوا های خلفی) را تولید می کند که بیشتر ( بم) اند. (کاتفورد، ۱۹۷۷ : ۱۰۲ ، ۱۰۳)

متکلمین ایرانی و نورستانی تنها قسمت قدامی زبان شان را حین صحبت تشدید می بخشند. برعکس ، متکلمین اکثر زبان های اندوآریایی قسمت عقبی تار های صوتی را به منظور آواهای نازک، و قسمت قدامی تار ها را برای تولید صداهای سنګین، تشدید می کنند.

۳. ۲ . حرکات قدامی و خلفی زبانی:

 شدت تار های صوتی ممکن است افزایش یابد تا عضلات حنجره و عضلاتی که حنجره را به قسمت پایینی زبان متصل می سازد را در بر می ګیرد. اګر این شدت از آوا های قدامی است، زبان به طرف جلو حرکت داده می شود. برعکس شدت از آوا های خلفی قسمت پاییني زبان را در پايين کش می کند که باعث جمع شدن زبان می ګردد و فک را به عقب می کشد و باز می کند.

۳. ۳. پیش برآمده ګی ارواره( حرکت رو به جلو فک):

نوع بسیار جدی حرکت قدامی در زمان پیش برآمده ګی ارواره صورت می ګیرد که با پیش بر آمدګی فک پایین و فشار دادن نوک زبان در عقب دندانهای پايينی، انجام می شود. این حرکت لبه زبان را در عقب دندانهای بالایی، درهنګام تلفظ بیصدا های دهانی فشار می دهد.

حرکت پیش برآمدګی ارواره در زبان های جنوبی نورستان وسایر زبان های که در نزدیکی منطقه پیچ کنر، صافی پشتون و بعضی لهجه های پشه یی و همچنان سایر شاخه های اندوایرانی صورت می ګیرد.

۴. نتایج تکامیل حرکات قدامی وخلفی زبان:

تمام زبان ها تکامل می کنند، اما روند تاثیرګذاری به این تکامل، در جریان زمان تغییر می کند. زبان های نورستانی نیز مثتثنا نیست، اما روند های که باعث تغییرات اخیر شده است؛ عبارت از صحبت سریع از طریق پیشبینی است که در آن مشخصات فونتیکی صدا های بعدی درسیلاب قبلی پیشبینی می شود. ابتدایی ترین تغییرات ، تغییراتی که رابطه نهایی و اصلی میان زبان های نورستانی، ایرانی و اندوآریایی را تعین می کند، عبارت از تغییرات اولی در حرکات قدامی و خلفی زبانی وحنجره یی بوده است.

۴. ۱ . حرکت قدامی (رو به جلو):

حرکت قدامی رو به رشد زبان، نتیجه تکاملی چندین نسل متکلمین می باشد که در زبان اندواروپایی با لیبل کامی(k) (کو) و لیبل کامی ساده k (ک) که بعداً حرکت قدامی کامی  k (کی) به آن افزوده شده و بعداً حرکت قدامی ورقه یی حبابی č (چ) به آن افزوده شد و سپس حرکت قدامی از طریق حرکت دهانی رو به جلو ارواره c (څ) به آن افزوده شده است، ادا می شود.

هریک این صدا ها را می شود در لهجه کام-کته وېری دریافت. مانند k (کو)درکلمه kti-vřā.i-vari kušti  که صدای چکش را تولید می کند.

 این کار دو بار در زبان قدیمی اندوایرانی اتفاق افتاده است. اولی آن حرف k(ک) اندوارپایی را به حرف متاخر k (کی) و آن را به (چ) در اندوایرانی تبدیل کرد. در آن زمان متکلمین زبان باستانی اندو آريایی (چ) را به (ش) تبدیل کردند درحالی که نورستانی ها و ایرانی ها به حرکت قدامی که (چ) را به (څ) تبدیل می کرد، ادامه دادند. سپس ایرانی های قدیم (څ) را به (س) تبدیل کردند ، درحالی که نورستانی ها تا هنوز انسداد شدید را برای (څ) حفظ کرده اند.

دومین مثال حرکت قدامی در زبان اندو ایرانی بعداً پس از جدایی زبان های اندوآریای و نورستانی از ایرانی صورت ګرفت ولی تمام شاخه ها اندوایرانی را تحت تاثیر قرار داد. K (کو) در زبان پروتواندواروپایی به k (ک) تبدیل شد که قبل از حرکت قدامی حروف صدا دار (ي) و (ې) در زبان اندوایرانی (چ) بوده که بعد در پشتو (څ) شده و سپس در لهجه های شرقی آن به (س)تبدیل شده است.

حرکت قدامی سومی خیلی بعد تر ، پس از آن که نورستانی ها مسکن کنونی خود را یافتند، علاوه شد. زبان های A-ku-u-sa-u-vire را که توسط دره پارون و پیچ باهم وصل می شوند، تحت تاثیر قرار داد.جزئیات این تغییرات در وبسایت نویسنده موجود است. https://www.nuristan.info/Nuristani/NuristaniEvolution.html

حرکت قدامی شدید که با پیش برآمدګي اواره همراه است، دلیل اساسی (انسداد) ورقه یی حبابی(چ) و (ج) بوده که در سیر تکامل زبانهای اندوایرانی به (انسداد) دهانی (څ) و (خ) تبدیل شده اند. اما حرکت قدامی ارواره ممکن است به میان آید و از بین برود. این حرکت ارواره باعث تغییرات فوق در زبان های قدیمی نورستانی و ایرانی شد  و در زبان های جنوب نورستان هنوز دیده می شود؛ ولی در کام- کته ویری (انسداد) دهانی فعلا بدون حرکت رو به جلو ارواره و با تماس کنار زبان با عقب دندانهای بالایی ادا می شود.

عبور به صدا کشی قدامی (درآوردن صدا با استفاده از قسمت قدامی زبان ودندانها) در ایرانی و نورستانی حروف بیصدا به اصطلاح (آرمانی) در زبان اندوارپایی را که توسط صدا کشی خلفی ادا میشد و قسما تار های صوتی را می فشرد، تحت تاثیر  قرار داد.

نخستین متکلمین زبانهای ایرانی ونورستانی فشار قدامی را به حدی افزایش دادند، که نسبت به فشار خلفی بیشترشد و در نتیجه بیصدا های (آرمانی) آوای خلفی را از دست داده، توسط صداهای قدامی ادا می شدند؛ که با این صورت با بیصدا های (غیر آرمانی) یکجا شدند.

حرکت قوی رو به جلو( قدامی) در زبان های نورستانی تکامل سیستم حروف صدا دار در این زبان ها را نیز تحت تاثیر قرار داد.موج های متداوم افزایش حرکت قدامی زبان در لسان های نورستانی ظاهراً در جریان بیشتر از پنج هزار سال ظهور کرده  اند.

نخستین دو سلسله از زبان های اندوآریایی را درجریان مرحله رشد و تکامل اندوایرانی در بر می ګرفت که بر تمام زبان های اندوایرانی تاثیر ګذاشت. اما امواج حرکت قدامی زبان حتا قبل تر در جوامع اندواروپایی مشهود بوده است که باعث شد، تمام یا بسیاری از تغییرات که در زبان های ایرانی ونورستانی به میان آمد، بعداً این تغییرات در زبان های سلواک،رومی و المانی به وجود آمد.

۴. ۲ :حرکت خلفی زبان د اندوآریایی احتمالاً در نتیجه عام سازی  صدا کشی خلفی که تا حدی در سایر زبان ها نیز استفاده می شود، به میان آمده است:

آنچه قبلاً ګفته شد، در صدا کشی خلفی،زبان به عقب کشیده می شود که با چند صدای مشخص، تعدادی از بیصدا های خلفی زبان(برګشتی ) را تغییر می دهد، که باګونه دهانی آن، که در زبان اندآریایی قدیم دیده می شود، متفاوت است.

صدا کشی خلفی و حرکت خلفی زبانی در لسان های اندوآریايی تاثیر برجسته ی بر زبان های نورستانی و ایرانی که آنان را به هم وصل می نماید، داشته است. چون متکلمین نورستانی و ایرانی به صورت ګسترده از صدا کشی قدامی استفاده می کنند، فقط  می تواند زبان شان را برای تقلید از همسایه های اندوآریایی زبان شان به عقب بکشند.تمام زبان های نورستانی مانند زبان پشتو(یک شاخه از آریایی) بیصدا های (برګشتی) دارند.

درمراحل خیلی ابتدایی رشد زبان اندوآریایی، جدایی  میان زبان های ایرانی و اندوآریایی در یک ګروه و زبان های نورستانی در ګروه دیګر، به میان آمد. زبان های ګروه اول حرف s  اندواروپایی را بعد از  u به شکل š (ش) به عقب می کشند، در حالی که در زبانهای نورستانی چنین چیزی دیده نمی شود. شاید هم تلفظ u  در زبان نورستانی آن زمان نیز اندکی با حرکت قدامی همراه بوده است؛ مثلاً در زبان سڙۉݩ sařũ- viri  تلفظ کلمه موش در کام-کته ویری mus’a است که با عقب کشیدن (س) و تبدیل آن به (ش) در فارسی (موش) و (ښ) در سانسکریت mu aka تبدیل شده است.

جدایی نورستانی و سایر زبانهای اندوایرانی باید قبل از جدایی میان ایرانیIranian  و زبان های اندوآریاییIndo-Aryan  صورت ګرفته باشد. بعداً زبان نورستانی در تلفظ (چ) اندو ایرانی به شکل (څ) با زبان ایرانی یکجا شد. حتا بعداً زبان های نورستانی در انکشاف و رشد حروف بیصدا با زبان اندوآریایی یکجا شد. بحث روی این مورد در اینجا مقدور نیست ؛ جزئیات آن را میتوان از وبسایت نویسنده دریافت کنید.

https://www.nuristan.info/Nuristani/NuristaniEvolution.html

۴ . ۳: دلایل اساسی حرکات قدامی و خلفی زبان:

دیده می شود که انقسام زبان اندوایرانی به شاخه های نورستانی، ایرانی و اندوآریایی آن، نتیجه امواج مداوم حرکات قدامی و خلفی حنجره یی و زبانی بوده است. سوال این است که چه چیزی متکلمین را وادار به تاکید روی این ګونه یی لفظی نموده است.؟

ما یک نظر خواهی عامه را در مورد صدا در زبانهای محلی انجام دادیم. دری صدای شرین دارد؛ درحالی که پشتو صدا یا تون شدید دارد. در زبان دری بیشتر در ګونه فارسی آن در ایران، زبان به پیش یکجا با نوعی صدا کشی قدامی قوی حرکت می کند که صدای بلند زیر را در جریان صحبت تولید می کند که (شرین ) ګفته می شود.

 در پشتو که زبان به عقب حرکت می کند،مخصوصاً در مناطق شرقی، صدای زیر پایین مانند(ښ) و (خ) را تولید می کند که در ګوش کسانی که به آن عادت ندارند،ناخوشایند است. به همین صورت ، صدا کشی خلفی در زبانهای اندوآریایی اکثراً  در ګوش های بیګانه ناخوشایند اند.

این را همه به صورت ګسترده پذیرفته اند؛ که حالت های متناقض (شرینی) و (ناخوشایند) نشان دهنده آشتی و پیکار جویی در هر کدام از این زبانها می باشد. در ریشه این تفاوت ها، استعاره خیلی قدیمی نهفته است که زنانه به صدای زیر بلند و مردانه به صدای زیر پایین، ارتباط داده می شود.

حرکت قدامی ارواره با پیش برآمدګی فک احتمالاً یک اصل اش نشان دهنده همین پیکار جويي است؛ که توسط ایرانی ها و نورستانی های شرین زبان، برای نشان دادن اهانت اطلاق شده باشد. این بدان معنا نیست که متکلمین امروز خشن یا خوش خلق اند، بلکه در زمانی که این تفاوت ها در زبان رو نما ګردیده، بوده است. این خصوصیات خیلی عام بوده، و اکنون تنها این تلفظات زبانی است که باقی مانده است. شاید در عمق قدامی و خلفی که تفاوت میان شاخه های اندوایرانی را نشان می دهد، امواج از تقابل و آشتی که بیانګر تضاد های نژادی بوده است ، می باشد.

۵. میراث بینظیر زبان های نورستانی باید تقویه ګردد:

در اثر تحقیقاتی که در راس آن جورج مورګنسترن قراد داشت، موقف زبان های نورستانی به عنوان (برادر بزرګتر) زبان های اندوآریایی Indo -Aryanو ایرانی Iranian ، برجسته شده است. (شکل ۱) مطالعه زبان نورستانی ، درک ما را از تکامل زبان اندوایرانی را به چالش کشیده و به معلومات و دانش ما در باره روند های که باعث این تکامل در زبان های اندو اروپايي Indo- European شده است، کمک کرده است.

اګر چه در اینجا ممکن نیست در باره ویژه ګی های ګرامری، سبک و فولکلوری زبان های نورستانی که به آن قدرت افهام وتفهیم ویژه می دهد، صحبت نمایم؛ همین بس که این ويژه ګی ها منحصر به فرد بودن زبان نورستانی را در میان خانواده زبان های اندوایرانی Indo-Iranian برجسته می سازد.

 در سال های که من با مردم نورستان در ارتباط بوده ام، متوجه شدم که نورستانی ها تمایل دارند زبان های دری و پشتو را نسبت به زبان مادری خود ترجیح دهند. به جای این کم شمردن زبان خویش، نورستانی ها باید میراث ۵۵۰۰ ساله زبان خود را پاس بدارند و به آن افتخار نمایند.

نسل جوان نورستان باید شوق وعلاقه داشته باشند تا از طریق فرا ګیری زبان، خویش آن را  مطالعه و تقویه نمایند، نورستانی ها باید بدانند که زبان محرک اصلی فرهنګ است؛ اګر زبان از بین برود، فرهنګی که زبان از آن نماینده ګی می کند، نیز از بین می رود.

Bibliography:

• Catford , John C. 1977 Fundamental Problem in Phonetics  .Bloomington ,Indiana :Indiana University Press.
• Jones , William 1786 “The Third Anniversary Discourse , on the Hindus,”delivered to the Asiatick Society , February 1786.
• Morgestierne , Gorge 1945 “Indo-European k’ in Kafiri” Norsk Tidsskrift for Sprogvidendkap ,13: 235 – 238.
• Strand, Richard F. 2008 , 2010 “ The Evolution of the Nuristani Language” htt:// Nuristan.info/Nuristani/NuristaniEvolutond.html