مردم نورستان درفرهنگ خویش اصطلاحی به نام ارا = اېرا erā , aro دارند که اگر معنایش دریک کلمه خلاصه گردد، به معنای مالدار، آنکه دارنده رمه های مواشی است، می باشد.اما معنای اصطلاحی این کلمه شریف،آقا، محترم ونجیب ، می باشد.
طوریکه دیده می شود، کلمه (ارا) ریشه در فرهنگ آریایی داشته ودردرازنای زمان تحول یافته و بالاخره به شکل ارا = اېرا موجودیت خودرا تا به عصر ونسل ما حفظ نموده است.
هزاران سال قبل آریایی ها برای شناخت خویش ازسایر مردم ،خود را به نام آریاArya نامیدند که برهمه یکسان اطلاق می گردید. اگربه اسناد تاریخی مراجعه شود ،دیده می شود که آریایی های ویدی خود را (آریا) و آریاییهای اوستا خود را (ایریا) خوانده اند، که هردو کلمه عین معنا ومفهوم را افاده می کند. این کلمه درعصر ویدی واوستا (نجیب) معنا داشته ،جنبه دینداری را هردو عصر، متبارز می ساخت. بعد ازآن صفات بادار، مالک ،حر و دیگر،به آن پیوست گردید.(۱)
مرحوم کهزاد در توضیح معنای (آریا) نوشته است: آریا ازنقطه نظر دیانت به معنای پرستنده، معتقد، قربانی دهنده آمده و مفهوم اصطلاحی اولیه و قدیم آن نجیب ،شریف، بادار، آقا، مالک واختیار دار است، و باکثرت استعمال درموارد مختلف یکعده صفات دیگرازقبیل جوانمردی، مهمان نوازی،رشادت، دلاوری، وطندوستی ، جنگجویی وغیره به آن پیوست گردیده و هرکدام ازین صفات با مفهوم نجابت هماهنگی دارد. (۲)
همچنان درفرهنگ سنسکریت - فارسی در تعریف اسم آریا ārya,aryaآمده است: این کلمه به معنای قابل احترام، شریف،شرافتمند،مفتخر، محترم، مکرم، معتقد، مومن، وفادار،نجیب، ساکنان آریا ورته arya varta یا سرزمین آریايي ، می باشد. نام اقوامی که از حوالی دریاچه اورال یا اسیای مرکزی به سرزمین آریایی هندوستان وسرزمین آریانا مهاجرت کرده اند وقوم آریایی هند وایرانی یا هندو ایریايي خوانده می شوند (۳)
روشن است که درآریانا مالداری یعنی داشتن گله های گاو ،شتر،اسپ وسایر مواشی ازجمله افتخارات افراد و اشخاص محسوب شده، و داشتن گله های مواشی سبب بلند شدن مقام اجتماعی آنها می گردید.
آریایی های عصرویدی بیشتر به مالداری اشتغال داشتند. چنانچه شعرای عصر ویدی داشتن گله های گاو، گوسفند واسپ زیاد را التماس نموده وآن را ازعلایم خوشبختی به حساب می آوردند.(۴) بخصوص نگهداری رمه های گاو شیری، بز، گوسفند و نرگاو درعصر ویدی زیاد عمومیت داشته است. ازسرودها استنباط می گردد که علامه دارایی خانواده های آریایی داشتن رمه های حیوانات به خصوص گاوهای شیری بود. پادشاهان هرکدام رمه های شاهی داشتند وموضوع اکثر سروده ها را ،تقاضا و خواهش حیوانات تشکیل داده است. (۵)
بدون شک هرکسی که رمه های مواشی زیاد داشت، وی سرخیل آغیل نیز بود، که بدون شک ملقب به (آریا)، بود.
درمیان نورستانی های قبل ازاسلام نیز به رسم آریایی ها، مالداری یک عنعنه با وقار پسندیده بوده ،آن را میراث باوقار اجداد نامور دانسته ، به آن مباهات و فخر می نمودند. افراد و اشخاصی که مال ومواشی بسیار داشتند، به نام (ارا) یعنی مالدار،آقا، شریف، یاد می شدند. همچو افراد به داشتن چنان لقب می بالیدند و فخرمی نمودند.
برخلاف ارا ها ، کسانی که مال ومواشی نداشتند به نظر تحقیر وکم دیده شده وبه نام آدم های بیکاره وهرزه، یا د می گردیدند. مالداری آنقدر درجامعه نورستان قدیم یک شغل با اعتباربود که درست مانند آریایی ها که صاحبان گله های اسپ با افتخار گشتاسپ،لهراسپ وغیره مسما شده اند، درنورستان قبل ازاسلام نیز افراد و اشخاص با داشتن مال ومواشی به افتخارداشتن رمه های مواشی،همان نوع را نسبت داده ،اطفال خود را نامگذاری می نمودند. (۶)
برای دریافت ریشه کلمه (ارا = اېرا) بهتراست به گذشته برگردم. بسا ازکلمات ازکهن زمان تا امروز درزبانهای اقوام آریایی کشور باقی مانده است. اساس و ریشه این کلمات یا براساس مطالعه خود کلمه، ویا با مطالعه کلتور وعنعنه دریافت می گردد.
بدون شک، اسما وکلمات به حیث اجزای زبان به مرور زمان تحول می نمایند، به ترتیبی که حروف آن زیاد ویا کم می شود، ولی اگر ریشه یابی شود ، مطمیناً ما را به اصل کلمه ویا کلمۀ مادر ،میرسانند. در ریشه یابی کلمه (ارا) هر دو طریقه فوق میتواند ،دررسیدن ودریافت اصل کلمه، مارا یاری رساند.
درروشنی توضیحات فوق، کلمه (ارا) شکل متحوله همان کلمه (آریا) آریایی است که هنوزهم درفرهنگ مردم نورستان، وجود دارد. به طوریکه هم کلمه (ارا) از نگاه ساختمان کلمه به کلمه با کلمه (آریا) شباهت نزدیک می رساند وهم ازنگاه معنا عین مفهوم را، ارائه می دهد.
آن گونه که به قول کهزاد قبلا تذکررفت، دراثر کثرت استعمال ،یکعده صفات دیگر برمعنای کلمه آریا، افزون شده است. یکی ازمعناهای آریا، قربانی دهنده آمده است، ودرمعنای اصطلاحی نیز، به مفهوم آقا ومالک آمده ، ودرصفات نیز مهمان نوازی را می رساند، که این همه صفات را شخص (ارا) یا مالدار می توانست با ارائه نذور وقربانی به معبودان، وترتیب مهمانی های مرسوم متنوع به مردم ، به خود کسب نماید.
بناءً هیچ شک باقی نمی ماند که کلمه (ارا) که امروز درزبان نورستانی به معنای مالدار بزرگ، آقا،شریف ومحترم موجود است، شکل متحوله همان کلمه (آریا) می باشد که به مرور زمان سایر معانی که به کلمه آریا منسوب بود، ازدست داده به معنای، مشخص مالدار خلاصه گردیده است. چنانچه دراسم یمرا ،یعنی معبود بزرگ نورستانیان قبل ازاسلام، می بینیم که پسوند (را) مخفف وخلاصه همان کلمه (آریا) وبالاخره (ارا) می باشد. که به اسم (یما) پیوند داده ،از یما ،یمرا ساخته شده است ، که معنای یمای مالدار را می رساند.
یمای آریایی درمیان مردم نورستان قدیم به الوهیت رسیده وبه نام یمرا و ایمرا پرستیده شده است.(۷) این واقعیت ثبوت واضح همان گفته مرحوم کهزاد است که نوشته است: یک عده ازشاهان پیشدادی درمیان اقوام آریایی به معنویت رسیده وپرستش شده اند.
آنچنان که قبلاً تذکر رفت ،درآغاز کلمه آریا برهمه آریاییان یکسان اطلاق می شد . طوریکه درفرهنگ نورستان قدیم دیده می شود، با گذشت زمان وبا انقسام جامعه به طبقات اجتماعی و افتصادی، کلمه آریا بر مبنای تعریف مشخص که جامعه آریایی ازین کلمه داشت ،براساس سلسلۀ ازمعیار ها که بدون شک دارا بودن در محور آن قرار داشت، به عدۀ خاص افراد جامعه، بنا براحوال اقتصادی و اجتماعی شان به آنها تعلق یافته است.
افراد (ارا) یعنی مالدار با ترتیب مهمانی ها به اهالی قریه وفرا تر ازآن، به اهالی قرای دیگر، واهدای قربانی ها به معبودان ، به درجات بالای اجتماع خود دست می یافتند ونزد مردم صاحب جاه وجلال ،اعتبار وعزت اجتماعی می شدند.
لهذارکلمه (ارا) عیناًهمان مفهوم ومعنا را که کلمه (آریا) درجامعه آریایی داشت ، درجامعه نورستان قبل ازاسلام دارا بود.
نتیجه بحث این می شود که کلمه (آریا) درطی زمانه ها تحول نموده به شکل (ارا) تا امروز درفرهنگ مردم نورستان به حیات خود ادامه داده است. بهترین ثبوت برای این ادعا می تواند اسم یمرا باشد، که پسوند(را) فشرده همان آریا وبالاخره (ارا) می باشد، که درعقب نام (یما) پادشاه آریایی پیوند یافته، وبه حیث والاترین معبود پرستش شده است.
اگر کلمه (ارا) معنا ومفهوم اندک کمتر ازمعنای (آریا) را بیان می کرد ویا میداشت، مطمیناً نورستانی ها هیچگاه آن را نثار معبود محبوب و والای خود نمی کردند.
لذا درینجا هیچ شکی باقی نمی ماند که کلمه (ارا) شکل متحوله همان کلمه (آریا) بوده وتاهنوز درفرهنگ نورستانی ها موجود می باشد.
ماخذ:
۱- احمدعلی کهزاد،تاریخ افغانستان،ج۱،ص ۱۸۰
۲- همان کتاب،ص ۳۶
۳- جلالی نایینی،فرهنگ سنسکریت - فارسی ج۱ ص۲۶۵
۴- همان کتاب،ص۱۳۷
۵- همان کتاب،ص۱۳۹
۶- سمیع الله تازه، مجله جاښ، وزارت سرحدات ،شماره سرطان- سنبله ۱۳۸۵
۷- سمیع الله تازه، مجله جاښ، شماره جدی - حوت ۱۳۸۴‌‌‌