ریشه واساس زبان نورستانی مانند نژاد نورستانیها پارینه و دیرینه بوده وبه آنجا برمی ګردد که آریایی هاهنوزدرخانه مشترک خویش درآریانا ویجه Aryana vejuبه سر می بردند. به این معنا که نورستانیها از آن شاخه اقوام آریایی اند، که ازجایګاه اولی خود دراسیای مرکزی واراضی اطراف آن جدا شده به جنوب یعنی باختر آمده ګروپ آریایی باختری یا اندو آریایی را تشکیل دادند.
کتله آریایی باختردرنتیجه زنده ګی مشترک،زبان مشترک را به میان آریایی را به میان آوردند که محققین آن را به نام آریک Aric،آری ویا آریاییAryan یاد کرده اند. آریایی ها ازباختر یا بلخ هم به مهاجرت آغازنمودند. به عقیده دانشمندان زبانشناسی ،نورستانی ها شاید اولین قبایلی بودند که قبل ازتحولات زبانی میان آریایی های باختری از آنجا به جنوب هندوکش کوچیدند.
به قول ریچارد سترندRichard Strand نورستان امروز که در دره های جنوبی هندوکش درشمال شرق افغانستان قرار دارد، وطن ګروهی از مردم متجانسی است که به زبان اندو اروپایی صحبت می کنند. (۱)
داکترماکس کلیمبورګ نوشته است: تاریخ نورستانی ها به تعمق زیاد ضرورت دارد. او ازقول مورګنسترن نوشت: ممکن است که نورستانیها دریک زمان بسیارقدیم در دره های منزوی شان ساکن باشند.آنها هیچګاه به جامعه متمدن مردم هندی نژاد متعلق نبوده اند.
وی بربنیاد برخی شواهد شباهت های زبانیی را ذکر می کند که همسایه های جنوبی نورستانی ها یعنی پشه یی ها را با جامعه متمدن هندی نژاد متعلق می سازد. آنها قبل ازعقب نشینی به طرف شمال درمراکز بودایی درشرق افغانستان مانندجلال آباد و غیره جا ها زنده ګی می کردند. قبل از آن که اینها عقب رانده شوند،نورستانی ها قبلاً به کوه ها رسیده بودند.
کارل یتمار این ادعای مورګنسترن را به حیث یک واقعیت تاریخی پذیرفته نوشته است که شکل ګیری کلتور نورستانیهای قدیم به هزاره اول قبل ازمیلاد، برمی ګردد، که ازکلتور ګندهارا عناصری را برګرفته یک کلتورمشترک را به وجود آورد ند که مدت زیاد تحت تاثیر کلتورآریانی بوده و بالاخره تحت تاثیر هندی قرار ګرفته است.
سیما ،چهره و ويژه ګی های کلتورنورستانیان قدیم نشان دهنده تشریفات وسیستم رسمی و شایسۀ ازتجلیل جشن ها واعیاد بوده،این سنت نورستانی های قبل ازاسلام را ،درعنعنه قبل از اسلام مردمان داردیک شمال پاکستان،نیز یافته می توانیم.
به قول کلیمبورګ،کارل یتمار ازسال ۱۹۷۹م بیشتر به مقایسه کلتورنورستان قدیم با کلتور اسیای مرکزی ودره اندوس واقع شمال پاکستان تمرکز نموده است.(۲)
اززبان مشترک اندوآریانی،هندی مشترک وآریانی مشترک به میان آمده اند. نماینده هندی مشترک سانسکریت ویدی و نماینده آریانی مشترک ،زبان اوستایی می باشد،که هریک این زبانها مبدای زبانهای هندی وآریانی شناخته شده اند که ازخود یک سلسله لهجه های فرعی دیګری دارند. هرکدام این لهجه ها، امروز زبان واحدی اند که بعد از انشعاب ازاصل مشترک به صورت مستقل انکشاف یافته اند.
طبق شواهد تاریخی،زبانهای هندی وآریانی درافغانستان زاده وانکشاف نموده وقبل ازکوچ آریایی ها به شرق یعنی هند وغرب یعنی فارس،مراحل اولیه ادبی خود را دراطراف هندوکش ګذرانیده اند. به این سبب است که لهجه های فرعی هردو خانواده تا امروز در کوهپایه های افغانستان موجود می باشند.
دررابطه به قدمت تاریخی وشکل ساختاری زبان نورستانی ،زبانشناسان متعدد مطالعات را انجام داده اند که همه این نظریات درشناخت تاریخی ومعرفی زبان نورستانی جایزاهمیت فراوان می باشد.
دراینجا به حیث مقدمۀ شناخت تاریخی زبان نورستانی، نظریات دانشمند زبانشناسی را به صورت فشرده به معرفی می ګیرم.
بن ونیست ربانشناس فرانسوی به ارتباط زبان نورستانی معتقد است که زبانهای نورستانی همه ازخانواده زبانهای هندو اروپایی اند و اګر دقیق تر بګویم ،هندو آریانیindo-iranian هستند. این زبان ها دارای خصوصیاتی اند که درعین حال به هر دو خانواده اندو آریانی وآریانی ،شبیه میباشند.
این واقعیت ما را وادار می سازد چنین فکرنماییم که زبانهای مذکور را اولین توده های مردم اندوآریانی در زمانی که هنوز میان دو زبان ویدی واوستا(اندوآریایی و آریانی) اختلافی بروز ننموده بود، به اینجا اورده اند.
مورګنسترن نیز معتقد بود که زبان نورستانی غالباً زبان اولین مهاجمین اندوآریاییان می باشد. بناءً زبان نورستانی ازیادګارهای قدیم زبان اندوآریانی بوده، وبه علت دو افتاده ګی، تغیری درآن وارد نشده است. (...)
ار. بی .شوR.B.Show اولین کسی بود که سعی نمود زبانهای اندوآریانی را بدون درنظر داشت موقعیت جغرافیایی ،آنها را ازنګاه زبان شناسی، تقسیم بندی نماید. او به این عقیده بود که زبانهای نورستانی نه اندوآریایی اند ونه آریانی، بلکه به حیث یک لهجه سومی ازاندوآریانی(Indo-Iranian) منشا می ګرفته اند. (۳)
مورګنسترن چندسال قبل از نتیجه ګیری نهایی مطالعات خود که زبانهای نورستانی را شاخه مستقل زبان اندوآریانی قرار داد،باری نوشته بود: زبان های نورستانی ازبسا جهات بیشتر با زبانهای آندوآریایی ارتباط وموافقت نزدیک دارند. وی احتمال داد که زبانهای نورستانی پیش ازقدیمترین متون ویدا، غالباً دوهزارسال قبل ازمیلاد ،اززبانهای اندوآریایی ،جدا شده باشد.(۴)
وی بعداً نوشت:زبانهای نورستانی ازلحاظ مبدا به صورت یک ګروپ مستقل ظاهر می شوند که بسیارقبل از مادرخود اندو آریانی( Indo-Iranian) جداشده اما ازچندین جهت موازی و درتماس با زبانهای دیګر،انکشاف نموده اند. (...)
ماکس کلیمبورګ به نقل ازمورګنسترن نوشته است درصنفبندی زبان اندوآریانی ،زبانهای نورستانی جای خاص دارند. درسیستم آوایی عدۀ ازکلمات کلیدی زبانهای نورستانی خصوصیت های بسیارکهن زبان اندوآریایی دیده می شود. به این دلیل مورګنسترن این زبانها را به حیث ګروپ مستقل فامیل زبانهای اندو آریانی ،تصدیق کرد.
مورګنسترن پیشنهاد نموده که زبانهای نورستانی باید درنزدیکی مرکز زبان اندو آریانیIndo-Iranian ویا آریاییAryan قرار داده شوند،که زمانی درجای از اسیای مرکزی، وجود داشت.
به این ترتیب زبان نورستانی شاخه مستقل وسوم زبان اندوآریانی(Indo-Iranian) را تشکیل می دهد ویا اینکه زبان نورستانی بعد از جدا شدن زبان اندوآریایی اززبان اندوآریانی ،بسیارزود اززبان اندوآریایی، به وجود آمده است.
بناءً فرضیه موجودیت شاخه سوم زبان اندوآریانی را که همانا زبانهای نورستانی باشند،حقیقت میدانیم که عموماً مطابق اندو آریاییIndo-Aryan (آریک) می باشد. به صورت عموم درطرف آریانی بعضی ایزوګلاسهای موجود است که سرحد بین اندوآریانی و اندوآریایی را تشکیل می دهند.
جورج بودروسG.Buddruss هندشناس معروف از استدلال مورګنسترن حمایت نموده ،نوشته است: زبان نورستانی شاید حاوی آخرین بقایای زبان قدیم اندوآریایی باشد که درآن باقی مانده است . ازبانی که قبل از ویدی ازلهجه قدیمی هندی جدا شده وویژه ګی های متعدد کهن را که دردیګر زبانهای هندی دیده نمی شود ،تاهنوز درخود حفظ نموده است.
فوسمنFussman نوشته است: ریشه زبانهای نورستانی به زبان نخستین ګروه های مهاجم هند آریایی به یک مرحله بعدی،حتا قبل از سانسکریت وویدا، می رسد. به همین سبب است که زبانهای نورستانی ازسایر زبانهای داردیک شمال پاکستان و کشمیر که به خانواده اندوآریایی مربوط اند، متفاوت می باشند.
لذا میتوان چنان نتیجه ګیری کرد که در زمان بسیار قدیم، شاید دوهزاروپنجصد سال قبل از میلاد یک زبان عمومی اندوآریایی وجود داشته که ریشه زبانهای فعلی نورستانی به آن میرسد.(...)
تعداد زیاد زبانشناسان ازنګاه آواشناسی به این نتیجه رسیده اند که زبانهای نورستانی غالباً از زبان اولین حمله آوران آریایی اشتقاق شده است. این مردم پیشآهنګان بودند و بعد ازآنها قبایل متاخر تر هندی ازاسیای مرکزی خارج شده دراطراف افغانستان منتشر و به طرف هندوستان کوچیده اند. (...)
داکترخلیل الله اورمړ با تکیه به تحقیقات جدید در رابطه به مهاجرت آریایی های باختر نوشته می کند که حوزه باختر چهار بار میزبان مهاجرت ها بوده است که دانشمندان به جز بعضی موارد، به این چهار مرحله موافقت دارند.
۱- مرحله اول- مهاجرت ګویندګان زبانهای نورستانی وداردیک: از۱۸۰۰- ۱۴۰۰ ق م
۲- مرحله دوم- مهاجرت اندوآریاییان : ګویندګان زبانهای ویدایی و اوستایی یعنی باختری ها،پشتون ها، اورمړی ها،پراچی ها،وپامیری ها، از۱۴۰۰ ق م به این طرف.
۳- مرحله سوم- مهاجرت های میدی ها وپارسی ها از۸۰۰ ق م تا ۳۳۱ ق م
۴- مرحله چهارم- مهاجرت اقوام آریایی مانند: خوارزمی ها،سغدی ها وغیره که اکنون دراسیای مرکزی سکونت دارند واسیانهای که درکوه های قفقاز زنده ګی می کنند. (۱۲)
با توجه به نظریات دانشمندان زبانشناسی که درفوق ارائه ګردید،میتوان چنین نتیجه ګیری نمود:
۱- اګرعلم زبانشناسی نظریات مورګنسترن،فوسمن، بنونیست،وجورج بودروس ،این سالاران میدان زبانشناسی را به علاوۀ نظر دانشمندان در رابطه به مهاجرت آریاییها مورد تایید قرار دهد ،که حاکی است ،زبان نورستانی قبل از جدا شدن زبانهای اندوآریایی وآریانی از زبان مادر(آریک) به وجود آمده است، واین نظریه مورګنسترن ،فوسمن،بنونیست که ریشه زبان نورستانی در زبان پیشقراولان مهاجر آریایی است، درین صورت قدمت زبان نورستانی به روشنی به چهارهزاروپنجصد سال قبل ازامروز بر می ګردد.
۲- اګردانشمندان به این نظر مورګنسترن اعتباربیشترقایل ګردند که زبان نورستانی شاخه سوم زبان آریک می باشد، درین حال نیز قدمت زبان نورستانی بازهم به بیش از چهارهزارو پنجصد سال قبل از امروز می رسد.
۳- واګر این نظر مورګنسترن، فوسمن و بنونیست را که ګفته اند،زبانهای نورستانی باید درنزدیکی مرکز زبان اندو آریانی ویا آریایی قرار داده شوند، که یک زمان درجایی از اسیای مرکزی (آریانا ویجو) وجود داشت،قدمت زبان نورستانی را باید درجایګاه پنجهزار سال قبل از امروز قرار داد. که دراین صورت زبان نورستانی کهنسال ترین زبان زنده آریایی درکشورما محسوب می شود.
هریک ازدانشمندان فوق ازناموران حوزه زبانشناسی بوده،نظریات ویافته های شان روی دلایل وبنیاد محکم علمی زبانشناسی استوار می باشد که نمیتوان هیچکدام آنها را کم بها داد. ازطرفی هم مشکل است یکی را بردیګری ترجیح داد زیرا هریک آنها بعد ازریسرچ وتحقیقات دامنه دار یافته ها ونظریات خود را جمعبندی و به جامعه علمی حوزه زبانشناسی ارائه داشته اند وجامعه علمی نیز این یافته ها را به رویت اسناد ودلایلی که این طرحها استوار بوده اند ،پذیرفته اند.
تا اینجا تاریخ زبان نورستانی را مطالعه نمودم ،اکنون به موقع است که به زبانهای نورستانی معرفی ګردند . درنورستان پنج زبان ګویشی وجود دارد که زبانشناسان همه آنها را تحت نام واحد زبان نورستانی مطالعه می کنند، که عبارت اند از۱ـ کتی. ۲- کلښه الا. ۳- پرسونی. ۴-اښکوں ویری.۵- تریګامی. بعضی زبان شناسان تریګامی را شامل کلښه الا، ودامیلی را شامل زبان های نورستانی می سازند،که بعدا به تفصیل بحث می شود.
مورګنسترن زبان های نورستانی را ازنګاه جغرافیایی به دو دسته شمالی وجنوبی تقسیم نموده ،زبان های کتی وپرسونی را شامل دسته شمالی ، کلښه الا،تریګامی و اښکوں ویری را شمال دسته جنوبی ساخته است.
الف ـ دسته شمالی:
اول- کته ویری: درۀ کتیوی یا کانتیوا مبدای تمام لهجه های این زبان پنداشته می شود. نام قبیله کته ونام دره کتیوی شاید باهم بی ارتباط نباشند. به قول زبانشناسان درین زبان سه لهجه رامی توان مشاهده نمود.
۱- لهجه شرقی: این لهجه که زبانشناسان آن را به نام باشګلی یاد می کنند، درمناطق بالایی دره باشګل درقرای سنرءا، مروی، پپړوک، پل رستم، چپی، اوله ګل، بدموک، پرءا، بدینشا، برګمتال،شدګل، اپسی،اره ګل، اوښلګل، پښوار، اټه ټی، ښټلی،لمروک دیش، لوښټیک آو (ګرم چشمه)، بده واں(دیوانه بابا) ،فقیرآباد، سمری ګرام، ازیوک،پرءکرءام،ګنجلوک شال، پسره تیت،لولوک، ښکیک، دره ګرام، پڅی ګرام، پنګر.همچنان درقرای کونیښټ وممریت چترال که توسط مهاجرین نورستانی درسالهای ۱۸۹۰ م در دره های بومبوریت(ممریت) و رمبور درشمال کلاښ تاسیس شده اند،صحبت می شود.(۱)
۲- لهجه کام: این لهجه درقرای پایین دره باشګل شامل قرای څنوک،ولسوالی غازی آباد ،پښنګر، شالیکوټ ،مچمڼه، شینه ګر، شیرګل، مربوط ولسوالی ناړی ولایت کنر ودرقرای کوټیا، کوماریګل، ننګل، چنارخوړ،ګوردیش، بازګل، پتی ګل،ساریت،کمو،میردیش، بدیګل، نڅیت ګل، کامدیش، پپرستان (پپښتاں)،بریں ګرام، یورمیر،اګرو،اګاڅی،اوشتراټ،مڼیول، مڼیول نښا،ثمرباغ، مربوط ولسوالی کامدیش ولایت نورستان وهمچنان میان باشندګان چترال پایین، درقرای ممدیش، اشپی، سید مشال، اوڅین، وګبور مروج می باشد.
همچنان درچند قریه درقسمت مرکزی باشګل،بایک لهجه انقالی درقرای منډه ګل وسه قریه کشتوز و دونګل(درین) حرف زده می شود.
۳- لهجه غربی: این لهجه در دره های کولم و رمګل درمناطق بالایی الینګار و دره کتیوی مروج می باشد.
لهجه غربی کته ویری درقرای موم، چواټ، اچم، سونګ اسپیټ ،اښکه، پڅل ګرام، چمن، اټه ټی، پایوک درۀ کانتیوا ودر قرای ویګلک،پرءګل،(پله ګل)، ماوی، سووریچ،ښوکرء (ښوک)، پنجا، المیرءی، شورودمی، منوی نرء، الګرءام، پسرءتا، وڅر، پګل(نیلاب) پکوښ نرء، پاڅونی،برکنرء، میچګرءام، اترګرءام، ښوګرءام، څیوګرءام، نشپل نښا، شکونرء، مربوط ولسوالی دوآب وهمچنان درقرای پړیوس، کراچ، ګمټا، شتراګرنشپال،کنه ګل نښا، (دهن بانډول) پنچا، سکونونښا(دهن سکندو)، سکونو(سکندو)، انیښ موم،درڅ نرء،پیتاو،کټکو(نوده)،کنه ګل(بانډول)،پلن، پرن،پرنکنرء،(ناوبهادرخان) کوګل (ناولاله) پچه ډوره،پرءنرء،پچا،کورز(کاوریز)،ورل کورز(کاوریزبالا) ،دونی، شکورزده، بالاجوی، قریش زده ،ویرکیوڼ(ورکنډ) زردالو،چلغی، پکیول(پیکاول) ،مڼیول(منډول)،شتر(چتر)،شترنښا(دهن چتر)، پتله، بالامرغاب،بدرم چول،الګرءام،،شلرءدر،ورلشتور(چتربالا)، اوینرء، باغچه، تی کمر، ښکرنرء (شکرنل) ،مچما،رستو،اتره را،جناخیل،سرقلعه،مګر(منګور) ، پیرمګر،نلوښرګین، سکو، پچا ګزین، رمنرء،لوښته ګرءام،ازنرء، پوښال، وڅر، الګرءام، شال اله مربوط ولسوالی منډول ولایت نورستان ،حرف زده می شود.
قابل ذکر است که اهالی قرای کیویښټ نښا(دهن کیویښټ)، ګل نښا(ګول نشان)، اچه ګورو بسیدر، نورستانی بوده اما همه مردم به زبان دری صحبت می نمایند.
باید یاد آورشده که اهالی قرای ودهو وپچه ګر مربوط ولسوالی نورګرام ولایت نورستان، اهالی ګونه پال ولسوالی الیشنګ،باشنده ګان عده ازقرای فرچغان،اهالی قرای کیل، وبرخی از اهالی قرای چنډال وټومبله ولسوالی دولت شاه ولایت لغمان، نورستانی های اند که با زبان پشه یی صحبت می نمایند.
همچنان مردم بخشی خیل درولایت پنجشیر نورستانی های اند که درزمان قبل از اسلام به آنجا رفته ساکن شده اند. به همین ګونه ساکنان ده پریان،کورپیتاو، شهربالا درپنجشیر نیز ازمردم نورستان اند که اکنون به دری حرف می زنند.
درکران ومنجان بدخشان نیز نورستانی ها با مردم آنجا یکجا زنده ګی می نمایند وبا دری صحبت می کنند.
مورګنسترن نوشته است: شاخه های شرقی وغربی کته ویری ازلحاظ حفظ حروف بی صدا های انسدادی،بیشترقدیمی اند.
شاخه کامدیشی واول های بدون مد را که درشاخه شرقی وغربی وجود ندارد هنوز حفظ نموده است. کته ویری ازلحاظ ګوینده ګان بزرګترین لهجه زبان های نورستانی بوده ،به قول زبانشناسان،برای سایرلهجه های زبان نورستانی حیثیت مادر را دارد.
دوم - پرسونی یا پارونیParsuni :
این زبان در وادی پارون مروج بوده،لهجه های شمالی ،مرکزی وجنوبی درآن قابل تشخیص می باشند. به اساس نظر زبانشناسان،عناصرزبان کته از شرق وغرب تاثیرخود را بر این زبان وارد نموده است.
ازنګاه ساختمان وفونیتکس تاریخی، پرسونی با کتی، کلښه الا و اښکوں ویری،تفاوت زیاد ندارد.
پرسونی درقرای ماندی(اوښاګوراک)،پښکی(اوښټ)، څڅوم(زومو)،کشتکی (اُشت)، ډیوه(اڅی)، پرونز( شیچ) ،ښټوی(ښوپو)، اشدک،توزک، تاتک،صحبت می ګردد.
ب - دسته جنوبی:
۱- کلښه الاkalaṣa alā : در درۀ کلښوم که فعلاً به نام دره وایګل شناخته می شود،موجود بوده و درآن نیز لهجه های شمالی(ورجن الا) وجنوبی (بیرجن الا) به مشاهده می رسد.
ورجن الا درقرای ږنچیګل(ارنس)، تازه (تازه ګل کلا)، بیښټی ګرام، تپیک آو، ارسی، نینګ دراں، ګرمتل، وښاںت، اوییک،، آوګوړه، څتګل، کچوره، وایګل بالا ده، ګوم ګل، ږاک، ،ینښا، ګکیت،ګکیت نښا، اپرشتال، ومرء‌ډبر،مین اوده، ایتوک، اسین آله، ګڼی ګل،موش، وایګل پایین ده،اوچا، آوګرام، اکچوری، امیش دیش، ،کوشت، چیتراس،جمچ، جما، پیمنګ،درولسوالی وانت - وایګل نورستان وقرای دورءں ګل(درین) ،ویلیګل، څوکی ومریت، مربوط ولسوالی غازی آباد ولایت کنر،حرف زده می شود.
لهجه بیرجن الا یا لهجه چیمه نیشیی درقرای نیشیی ګرام،شنیګل،ادرستوګ، بوړوکتاں ګول، ترینګ،شهسوارکلی، یوسف آباد، ویسه، چریګل، وانت،ایاټ، چیمی، اګټه کو،دمیراج، ګوتله، پکمه تیاں، پریچواټ،بدررءں، دایګل، مولدیش،اکلا، بلیکنه وجمچګل، صحبت می شود.
به باور مورګنسترن میان زبان های نورستانی کلښه الا،بیشتربه اښکوں ویری، به خصوص درقسمت لغت ها ،بسیارنزدیکی دارد.
معلوم می شودکه کلښه الا به نسبت موقعیت جغرافیایی به مقایسه زبان های کته، اښکوں ویری و پارونی بیشترتحت تاثیر زبان های داردیک ،قرار ګرفته است. کلښه الا و دامیلی لغت های را حفظ نموده اند که در دیګر زبان ها ازمیان رفته است.
شعبه دیګرمربوط کلښه الا زمیاکی می باشد که درقریه زمیا کی در لنډلام درجنوب قریه کنډی درمناطق مرکزی دره پیچ صحبت می شود. این زبان فعلاً منحصربه محاسن سفیدان شده است.
۲- اښکوں ویریAṣkū̃ viri :
این زبان درمناطق جنوب غرب نورستان مورد تکلم بوده و سه لهجه درآن قابل تشخیص می باشد. اښکوں ویری درساحه کوله تن، تیتین وبجایګل متداول می باشد.
لهجه کوله تن درقرای پشوک، اویک، ډیادلام(ډونګور) ګل څیالام،(ګلچه خیل)، ستال، کوله تن، کوټال نیشه، کوټال، اوټالام، ښیدلام(مسوی علیا)، ګډه لام(مسوی سفلی)، اښم دلام، زانک دلام، بیښ ټل، الی نیشاک، امی ګورا،بی ګورا،مشولام،ټوراک،ملک،شرین، امی سوزیت، بی سوزیت، چنجک حرف زده می شود.
لهجه تیتین درقرای بوده لام (بزرګ خیل)، بی دلام(بګی) ،انییل، شیمام دلام، ښودلام، لمدلام، جمستالام، ډادلام، ترین دلام، پبک، و بلی(بلیک) سخن زده می شود.
لهجه بجایګل درقرای ګورناچه، شفادیس، بنی کوددیس،ښیکی دیس، بادیس،کوری دوان دیس، لیدور، جان،ګیل، ملیکون، امی کاګل، بی کاګل، مکور، ګول، ګول نیشه ،مروج می باشد.
شاخه دیګراین زبان درساحه واما حرف زده می شود که به نام وامایی ،یاد می شود. این لهجه درقرای وامای قدیم، آپیس، اکټه بن، کام ګل، بونی،سرپل وپونڅ مروج می باشد.
شاخه سوم این زبان به نام ګرم سڼو یاد می شود که درمنطقه بین واما وتیتین ، درقرای اچڼو، پول، کنکی سال، پکونه، پڅه کاراک، پکلا، دروړک،پنشه و کیګل، مروج می باشد.
به نوشتۀ مورګنسترن ، زبان های کته ویری،کلښه الا، واښکوں ویری باهم ارتباط بسیار نزدیک دارند.
داکترکلیمبورګ نوشته است مردم اښکون با وجود اختلاف عنعنه وریشه وراههای مهاجرت به مناطق کنونی، خود را به مردم نورستان مرکزی (دره وایګل) همخون نزدیک وکلښه دانسته ،کلښوم وکانتیوا را مادروطن خود می دانند.
۳- تریګامیTregami :
مورګنسترن نوشته است ،این زبان ازنګاه ساختمان قطعاً نورستانی بوده ،همه لغت های این زبان به کلښه الا نزدیک بوده و دربسا موارد،بخصوص میان لغت های کهن بسیارمشکل است تفکیک قایل شد. براساس معلوماتی که درباره مورفولوژی ګیمیری جمع آوری نموده ام، معلوم می شود که اززبان کلښه الا فرق دارد. به این اساس ګیمیری راباید یک زبان جداګانه به حساب آورد. (۳)
ولی ایدلمان تریګامی را به شمول سه لهجه کټاری، ګیمیری، ودیوزی ،ازلهجه های کلښه الا دانسته موافق نیست که تریګامی زبان جداګانه شناخته شود.(..) تریګام به معنای سه قریه است که شامل قرای کټار،ګیمیر ودیوی ،می باشد.
قابل ذکراست که ګویند ګان لهجه های کلښه الا، اښکوں ویری به شمول وامایی وتریګامی از نګاه قومی مربوط به قبیله کلښه می باشند. به این دلیل کلیمبورګ نوشته است تمام کلښه ها به شمول کلښه (وی) ،اښکوں وکلښه های چترال،قبل ازساکن شدن درمناطق کنونی باهم یکجا زنده ګی داشته اند. (...)
۴- دامیلیDamili :
مورګنسترن درکنفرانس (کلتورهندوکش) منعقده پوهنتون موسګارد کشور دنمارک درسال ۱۹۷۰م ازکشف ششمین زبان نورستانی به نام دامیلی سخن زده ګفت، این زبان نه آریانی است ونه هندی،بلکه اولین زبان قبایل آریایی می باشد.
او درمضمون خود، که به کنفرانس نوشته بود، درباره زبان دامیلی ګفته است ،زبان دامیلی که در درۀ درجنوب شرق چترال ،میان میرخانی و ارندو ،دریک قریه صحبت می شود، بیشترین لغات آن به یکی از زبان های نورستانی نزدیک است، اما ازنګاه مورفولوجی تا اندازۀ فرق دارد. لذا مشکل است تصمیم ګرفت وګفت که یکی از زبان های نورستانی است که قویاً تحت نفوذ داردیک واقع شده است ویا ګفت که به حیث یکی از زبانهای داردیک ،بیش ازهرزبان دیګر،شمارزیاد لغت های زبان نورستانی را پذیرفته است.
مورګنسترن پرسیده می نویسد: آیا دلایل کافی داریم که دامیلی را یک زبان مستقل نورستانی به حساب آوریم ویا درشمار زبان های داردیک قرار دهیم، ویا زبانی بدانیم که ریشه خالص هندی داشته اما ترکیب وشکل کهن خود را ازدست داده است.
من(مورګسترن) میتوانم تشخیص دهم که زبان نورستانی از زبان هندی به وجود نیامده است ، بلکه این زبان نشان می دهد که قبل از ویدا به وجود آمده است.
زبان های نورستانی اساساً دارای نظام صوتی طبیعی اند . مورفولوجی آریانی کهن وهندی کهن باهم شبیه بوده ونمیتوان توقع داشت که اختلافات آنها به زبان معاصر نورستانی انتقال یافته باشد.
تعجب آور نیست که کلماتی را با ریشه های زبان نورستانی نه صرف درزبان دامیلی می یابیم ،بلکه به اندازه محدود، این ګونه کلمات در زبان های داردیک مانند: ګوربتی،کلښه وکوار(چترالی) هم یافت می شود. (...)
لغت های زبان نورستانی بیشتربه هندی نزدیک است تا به آریانی. زبان نورستانی هزاران سال تحت تاثیر زبان های مجاور هندی قرار داشته و لغت های زیادی را از آنها به وام ګرفته است.
دربسا موارد بسیارمشکل حتا ناممکن است تشخیص داد کدام لغت ازذخایر یا منابع عمومی ومشترک به میراث ګرفته شده وکدام یک ازهندی به خصوص از داردیک آمده است.
اثرات هندی برشاخه جنوبی به مقایسه شاخه شمالی زبان نورستانی که دور افتاده است ،قوی ترمی باشد. براساس روایات محلی ،مردم نورستان ازنګاه نژادی به سه شاخه بزرګ منقسم هستند.
۱- کته
۲- کلښه
۳- پرسون
مردم اښکوں وواما شامل قبیله کلښه بوده ومبدای کته وکلښه نیز به مبدای واحدی می رسد.
بربنیاد روایات ،مردم کلښه قبیله ګور(ستره) را شاخه چهارم قوم خود می شمارند. عدۀ ازمحاسن سفیدان ګورهم به این موضوع معترف اند. اما ازآنجایکه بسیارقبل ازنورستانی ها به اسلام ګرویده اند، درفرهنګ وزبان شان تغیرات زیاد وارد آمده است. به این ترتیب ګور شاخه چهارم قوم نورستانی را تشکیل می دهد. (...)اما ازنګاه زبانشناسی ګواری مربوط به شاخه مرکزی زبانهای داردیک شرقی می باشد.
به نوشته دانشمندی اګر مبدا وقدمت مردم هرسه دره نورستان (شرقی،مرکزی وغربی) را جستجو نماییم بدون شک، همه به یک مدنیت وبه یک مبدا میرسند. این ګفته بدو ن شک مبدای مشترک نژادی وزبانی مردم نورستان رابیان میکند.
مأخذ:
۱- ستراند،سایت انترنیتی نورستان
۲- یعنی جایګاه اولی آریایی ها، آریانا ویجه
۳- کلیمبورګ ،کافرهای هندوکش،شتوتګارت۱۹۹۹
۴- مورګنسترن،کلتورهای هندوکش،ص ۹
۵- سمیع الله تازه، روایات آریایی دراساطر نورستانی،کابل۱۳۸۹،ص۴۷
۶- ایدلمان، زبانهای داردیک ونورستانی،ص۱
۷-سمیع الله تازه ،ریشه های تاریخی و فرهنګی نورستان،ص۲۷
۸- ایدلمان ،ص۳
۹- کلیمبورګ،ص ۵۹
۱۰- همان کتاب وهمانجا
۱۱- سمیع الله تازه، روایات اساطیری،ص۵۴
۱۲- داکترخلیل الله اورمړ، مجله کابل،شماره۱۰-۱۲ درآریایی قبایلو مهاجرت
۱۳- تازه، روایات اساطیر آریایی دراساطیرنورستانی،ص۵۳
۱۴- با تشکرازسلیمان سون ارا که نام های قرا را به اختیارم ګذاشت.
۱۵- با تشکر ازمحترم حاجی نجیب الله باشنده پښنګر ولسوالی ناړی ولایت کنر
۱۶- مورګنسترن،کلتورهای هندوکش،ص ۱۰۴ و ایدلمان صص۵ ،۴۷
۱۷- ایدلمان، ص۶ و۱۳ و مورګنسترن، کلتورهای هندوکش،ص ۵
۱۸- با تشکراز عبدالکبیر باشنده قریه پښکی پارون
۱۹ - مورګنسترن،ص۵ و ایدلمان صص ۵ ،۶۲
۲۰ - ایدلمان ،صص۶ ،۸۴ و مورګنسترن ،ص۶
۲۱- مورګنسترن، زبان وایګلی،ص۱۵۸ و کلتورهندوکش،ص۵
۲۲- ایدلمان، ص ۵
۲۳- کلیمبورګ،ص۵۳
۲۴- مورګنسترن،کلتورهای هندوکش،ص۶
۲۵- کلتورهای هندوکش،ص۸
۲۶- کلتورهای هندوکش،ص۷
۲۷- ریشه های تاریخی وفرهنګی نورستان،ص۱۵۷
۲۸- همان کتاب،صص ۲۷ ، ۲۷۲