جامعه نورستان قبل از اسلام یا کافرستان، یک جامعه قانون مداربودکه برای هر بخش حیات اجتماعی ، اقتصادی ونظامی ،قانون مشخص خود را داشت ،که ازطرف دو ارګان محلی ، باشدت ودقت تمام ،به اجرا گذاشته می شد . باوجود نبود یک اداره حاکم از سطح قریه تا سرتاسر کافرستان ،این جوامع توانستند با وجود ابتدایی بودن ساختارها وتمام امکانات مادی ، بیش از هزارسال دربرابر فشارهای شدید نظامی واقتصادی ، که با بیرحمی وتعصب شدید مذهبی همراه بود ،مقاومت نمایند.

این قبایل برعلاوه که با همسایه های مسلمان درجنگ وستیز بودند،به سطح قرا ،درمیان خود نیزدرکشمکش و جدل به سر می بردند. به این ترتیب هرقریه درجای خود ،جامعۀ مستقلی بود ، که ازخود دفاع می کرد ، وازخود اداره رهبری کننده عنعنوی داشت. اهالی قرأ باوجود جنگ وجدل فی مابین، درمقابله باهجوم بزرگ مسلمانان ، باقرای دیگر اتحاد موقت بسته ، مشترکا ً به دفع حملات می پرداختند.

درجامعه نورستان قبل از اسلام ، برای افراد مقام های اجتماعی مختلفی وجود داشت که ازارزشمندی معنوی زیاد ، برخورداربود . افراد ازطریق جنگجویی ، مالداری وضیافت دهی می توانستند به آن مقامات ، ګام به ګام دست یابند . همین عده افراد بودند که درتفاهم باهم ، جامعه را رهبری می نمودند.

هیچ قریۀ نبوده است که توسط یک فرد رهبری گردد ویا رهبری تک فردی داشته باشد.

درنورستان قبل از اسلام درهر قریه دو شورا ی عنعنوی وجود داشت. یکی شورای بزرگان ودیگری شورای اوره یا اورېی urǝ,urey بود . دومی را میتوان به نام شورای قریه نیز یاد کرد.

این دوشورا ازنگاه شیوه وساحه کاری ، کاملا ًبه همان دوشورای آریاییها که به نام های سبها sabha وسمیتی samiti یاد می شدند، شباهت داشتند.

1- شورای بزرگان :

درین شورا ، بزرگان وناموران قریه که دررزم آوری وضیافت دهی نامدار ونامور شده بودند ، اشتراک داشتند. همه اعضای این شورا افراد متمول ، مالداروجنگجو بودند ، که درعرف به صورت عموم به نام ملده maldǝ یاد می شدند. به این دلیل ستوارت الفنستن این شورا را ، به نام شورای ثروتمندان یاد کرده است .(۱)این شورا ازنگاه ماهیت ووظایف ،عینا ً مانند شورای (سبها) ی آریاییها بوده است .

شاد روان احمد علی کهزاد درمعرفی شورای (سبها )ی آریاییها نوشته است : سبها sabha اصلاً مجلسی بود که در قریه ها تشکیل شده و در آن معاملات قریه وده را فیصله می نمودند . برای انعقاد آن درهرقریه یک اتاق ومحل معینی وجود داشت. این شورا، مخصوص ریشی ها ونجبا واعیان قوم بود . چنانچه دریک سرود ریگویدا به شورای مذکوراین گونه اشاره شده است:

ای اندرا ! رفقای تو،یعنی کسانی که اسپ ها ،عراده ها ،رمه ها ودارایی دارند ،درمجلس سبها داخل می شوند.ازاین جمله معلوم می شود که جرگه سبها ،مخصوص طبقه اعیان وبزرگان قوم بود ه است .(۲)

در شورای بزرگان ،افراد بانفوذ درمورد تمام مقدرات قریه ،به شمول جنگ وصلح،برپایی جشن ها واعیاد وبالاخره درمورد تمام موضوعات مهم قریه ،به بحث پرداخته ،تصمیم اتخاذ می کردند . باید گفت که تصمیم وفیصله این شورا ،واجب الاجرا بوده است.

ازروایات بزرگان محلی برمی آید که رهبر شورای بزرګان ،بعد ازبرگزاری ضیافت مفصل وپرخرچ به نام (دین اتاﮞبوت Din atā῀ bot ) برای سه سال ، رهبری شورای بزرگان را عهده دارمی گردید .

رهبرشورای بزرګان بعد از برگزاری ضیافت عنعنوی ورسمی ،چوکی مخصوصی که به همین مناسبت با نقش سمبول ها ونشانها منقش ومزین ساخته شده بود،به صورت دایمی صاحب می گردید . از آن به بعد ؛ شخص مذکورحق داشت ،درهمه مراسم ،درچوکی مناسب خود بنشیند ،ودرضیافتها ، حق معین ومسلم گوشت را که به بزرګان اختصاص داشت ،به دست آورد. (۳)

شخص مذکورهمچنان باید تمام شروط مرسوم مانند: نبوغ ودلیری درراه اندازی جنگ ګوریلایی ،بی باکی درانتقام گیری ،نام بلند درمالداری و ضیافت دهی ،وکاردانی را ،که به خاطر رسیدن به این مقام لازمی پنداشته می شد ،دارا می بود . اعضای شورای بزرگان نیز ،که جمعاً مسئولیت رهبری امورقریه را داشتند، باید به لیاقت وکفایت شخص مذکورقانع وقایل می بودند .

رهبرشورای بزرګان ، درمدت عهده داری رهبری قریه ، از سوی سه تن ازکسانی که قبلاٌ این سمت را داشته اند، یاری ومشوره دریافت می کرد.

دراخیرسال اول کار رهبرشورا، شخص دیگری که واجد شرایط بود،به این عهده خود را کاندید می کرد.شخص کاندید برعلاوه برگزاری دعوت بزرگ برای اهالی قریه ، برای اعضای شورا بزرگان قریه نیز به حیث پیش شرط ، مهمانی اختصاصی پرمصرف ترتیب میداد.

مجالس رسمی این شورا ،به مانند آریاییها ،درخانه معینی که به نام اوله اماӧlǝ amā- کنتارکونټ kantār ku͂ṭ،ملده اما maldǝ amā ونیزبه نام یمرای اما yamrāi amā یا د می شد، ودرهرقریه برپا بود ،دایرمی گردید.

ساختمان خانه های مذکور، ازخانه های عادی متفاوت ،مفصلتروبا دیزاین بهتروبامعنا تر،اعمارشده بود. درقرای بزرگ تا دوباب ازین قبیل خانه ها موجود بوده است.

درین گونه خانه ها، مردان بزرگ ونامور ، برعلاوه بحث برموضوعات مهم نظامی ، سیاسی واجتماعی ، مراسم دینی خود را که شامل مجالس نیایش مذهبی و رقص مذهبی بود ،نیز به جا می آوردند. به این سبب ،نام این خانه ها ، چندگونه بوده است .

با ترویج دین مبین اسلام ، شورای بزرګان ازمیان رفته ،اما ازمراکز تجمع شان ، به حیث خانه های مسکونی استفاده شده است. این ګونه خانه ها ، دربرخی از قرأ ،به تعداد بسیار محدود هنوزهم وجود دارد.

2- شورای اورېی یا اوره:

شورای دیگری که درهرقریه نورستان ازقدیم تابه امروز فعال می باشد، شورای اورېی یا اوره یا مېله ورءﮞ(۴)است. این شورا که معمولا ًازآغاز سال تا اخیر موسم خزان فعال می باشد ، از امورعادی تا به مسایل نسبتاً جدی قریه ، رسیده گی می کند.

شورای (اورېی )عینا ً همان شورای (سمیتی)ی آریائیها می باشد که درهرقریه دایر ودرآن معاملات کوچک قریه را فیصله می نمودند .

احمد علی کهزاد دررابطه به این شورای آریائیها نوشته است : این شورا که به مانند جرگه قومی بود، درآن همه توده های مردم شامل می شدند .(۵ )

معلوم است که محل برگزاری این شورا درفضای آزاد بوده است. چنانچه همین اکنون هم دربعضی دهات نورستان همین گونه محل موجود می باشد که هم برای شورا ،وهم به غرض برگزا ری مسابقات سپورتی از آن استفاده می شود.( ۶)

شورای (اورېی) ازگذشته تا حال هویت مشخص خودرا حفظ نموده است . طرزتشکیل این شورا درقرای مختلف به ګونه های مختلف بوده است .درعده ازقراء ،عشایر مربوط ،به نوبت ،سالانه مسؤولیت رهبری این شورا را به عهده ګرفته ، به گونه رقابت مثبت، امور را اداره می نمایند .

درعده دیگر قرأ ، هرعشیره یا طایفۀ ساکن قریه ، یک شخص را ازمیان خود،به حیث نماینده ،به این شورا می فرستد.شورای اورېی ازمیان خود یک تن را به حیث آمر انتخاب می نماید .

هریک از نماینده ګان، ازتمام اعضای طایفه خود نماینده گی نموده ،درصورت جریمه شدن یکی از اعضای خانواده ویاطایفۀ خویش ،به دلیل خلاف رفتاری از اصول وقواعد قریه،اومکلف است به حیث نماینده ، آن را حل نماید.

شورای قریه هرسال از ماه حمل تا اخیرماه میزان ،که آخرین موقع رفع حاصل زراعتی ، وپایان علفچرتابستانی وآغاز فصل خزان می باشد،فعالیت می کند.اعضای این شورا هرسال تجدید می شود. درمورد ادامه کاراعضای قبلی ویا انتخاب مجدد اعضا، کدام ممانعت ومخالفت وجود ندارد .

اکنون نیزشورای (اورېی) درهنگام فعالیت خود،به تمام معضلات ،از زراعت،مالداری ،علفچر و چراگاهها تا به مسایل امنیتی قریه رسیده گی نموده ،علاوتا ً درحفظ میوه جات نیزسهم فعالانه را اجرا می نماید.

قبل ازاسلام موضوع ناغۀ (جریمه ) میوه جات جدی بوده است. به خصوص ناغۀ انګور که شیره آن به شکل شراب در جشن ها وایام خوشی به مصرف می رسید،جدی تربوده است .

همچنان دزد درصورت افشا شدنش ،مجبوربود برعلاوه پرداخت قیمت جنس وجریمه بلند به مالک ،به شورای اورېی نیزجریمه بپردازد.

شورای مذکور،دراخیرخزان که پایان فعالیتهای مربوطه اش می باشد، جلسه نهایی خود را دایر ، کارهای انجام شده را ارزیابی نموده ، پایان فعالیت خود را که به نام (اوړی uṛi) یاد می شود ، اعلان می کند.

اقلام بزرگ جریمه ،مربوط به قریه بوده ،اقلام کوچک جریمه را اعضای جرگه تقسیم می کنند .اما درسالهای اخیر جرایم بزرگ را درامورعام المنفعه قریه به مصرف می رسانند. البته ، طرزالعمل توزیع اقلام جریمه دردهات مختلف ، به گونه مختلف وطبق لزوم دید شورای مذکور، می باشد .

شورای اورېی برخلاف شورای بزرگان ،جلسات خود را ، روزمره به صورت علنی درمحلی که مرکزیت داشته ،وازنقاط بیشتر قریه قابل دید ورویت باشد ، برگزار می نماید . هدف ازانتخاب چنان محل هشداربه اهالی قریه است ،تا ازمقررات قریه که حیثیت قانون را دارد ، خلاف رفتاری ننمایند .

شورا روزانه به هرعضوخود که به نام (اونډیرunḍer ) یاد می شود ، وظیفه می دهد ، تا به محلات مشخص گردش نموده ، کسانی را که از مقررات عنعنوی شورا سر پیچی می نمایند ، شناسایی وبه شورا معرفی نماید، تا شخص مذکور جریمه گردد.

شورا بدون افشای راپور دهنده ،نماینده همان خانواده یا طایفه را موظف می سازد که ازشخص مذکور ، جریمه را حصول وبه شورا تحویل دهد. درصورت انکارازپرداخت ، اعضای شورا دسته جمعی ، مجرم را مجبوربه پرداخت جریمه می سازند.

اعضای شورا درین کار خود ،تا آنجا جدی می باشند ،که درصورت مقاومت مجرم، اقدام به برخورد فزیکی می نمایند.

این شورا اززمانه های دورگذشته تا اکنون فعال بوده ، قانون عنعنوی خودرا بدون تفکیک برتمام افراد قریه یکسان تطبیق مینماید. اعتبار و موثریت این شورا درهرقریه نورستان تا آنجا است ، که هر عضو قریه جهت حفظ دارایی ، چراگاه ها ومزارع خود ،حضور ووجود این شورا را یک ضرورت می داند.

مقررات شورای اوریی به جز چند مورد ،مانند زمان قبل از اسلام ، مرعی الاجرا می باشد.

لذا شورای بزرگان وشورای قریه یا اوریی ، به حیث دو ارگان اداره کننده ورهبری کننده جامعه نورستان قبل از اسلام ، رول سازنده ومهم را دردوام و بقای جامعه ایفا نموده اند .

جرگه :

جرگه یکی از سنت های کهن مردم نورستان است که از زمانه های دورتا اکنون در فرهنگ وجامعه نورستانی ها ، جایگاه خاص خود را حفظ نموده است. درزمان قبل از اسلام جرگه از صلابت وصلاحیت بسیارقوی به خاطری برخوردار بود که در آن بزرګان با نفوذ وبا رسوخ جامعه که همان بزرگان ورهبران قریه بودند ،عضویت داشتند. حضورچنان افراد درجرگه ، قدرت تصمیم گیری واجرایی آن را درمیان افراد جامعه بلند می برد.

قبل از اسلام جرگه هیچگونه موضوع وپرابلم اجتماعی را که امنیت وسلامت جامعه را تهدید می کرد، لاینحل نمی گذاشت. زیرا بعد ازجرگه نهاد دیگری وجود نداشت ،که به مشکل رسیده گی نماید. لذا جرگه با تمام صلاحیت وقدرت در حل قضایا عمل نموده ، در هر مورد قانون ونورم مشخص را که از قبل برای حل قضایای مختلف به صورت عنعنوی موجود بود ،عملی می نمود. طرفین دعوا نیز به فیصله جرگه تن می دادند. درصورت عدم قبولی یک طرف ، جرگه فیصله خود را با فشار وجبرعملی می نمود.

درصد سال اخیرنیز جرگه اهمیت خود را حفظ نموده است . قبل از اسلام برای فقرات جرمی ، نورم تطبیقی مشخص موجود بود ، که جرگه آن را تعمیل می نمود. این قوانین ونورمها تا سالهای قبل نیز کما کان عملی می گردید . اما در زمان حاضر، فیصله های جرگه ، بیشتر براصول فقهی دین مبین اسلام، صورت می گیرد . که درنیتجه ،قوانین ونورم جزایی قبلی ، جداً تضعیف گردیده است .

درسالهای که ادارات دولت فعال بود ، مردم نورستان بیشترین موضوعات و مشکلات خود را ازطریق جرگه ها حل وفصل می نمودند. سنت جرگه درمیان نورستانیها هنوز زنده بوده ،اما ازصلابت وصلاحیت اجرایی قبلی آن ، کاسته شده است . (۶)

پاورقی:

۱- مونت ستوارت الفنستن، افغانان ،ترجمه محمد اصف فکرت، ص۵۶۵ مشهد ۱۳۷۶ .

۲- احمدعلی کهزاد،تأریخ افغانستان ج۱ ، ص۱۲۵،کابل ۱۳۲۵.

۳- ازیادداشت های قلمی میرزا تازه ګل خان.

۴- اورېی به معنای نا ظر ومېله ورءﮞ یعنی کسی یا نهادی که حرف آخر را می زند .

۵- احمدعلی کهزاد،تأریخ افغانستان ج۱ ، ص۱۲۵،کابل ۱۳۲۵.

۶- به گونه مثال درقریه وایگل سفلی هنوزهم محلی به نام اگیر وجود دارد که به منظور شورا وهم به منظور سپورت ،از آن استفاده می شود.

۷- معلومات ارایه شده درین مقاله ،دست آورد تحقیق ساحوی می با شد .