نورستانی ها تا زمان مشرف شدن به دین مبین اسلام، بسا عناصر فرهنگ آریایی را که عناصر مشترک سه تمدن فرهنګی آریایی ها محسوب می شوند، حفظ نموده بودند؛ عناصری که از برکت ثبت، دراثار کتبی تمدن های ویدی و اوستایی هنوز حفظ می باشند. از آن جمله درکنارعقیده به حیات و احترام به ارواح گذشته گان، عقیده به توانمندی به بخشایش آنها به اخلاف شان نیز بود. این عنصر درتمدن آریایی نورستانی های قبل ازاسلام، به نام میلته، درتمدن اوستایی به نام فروهر، و در تمدن ویدی به نام گندهرب ، ياد شده است.
میلتهmīltə, meeltə در زبان نورستانی در لغت به معنای روح و روان می باشد. این کلمه درگذشته خاصتا به روح نیاکان باتور و نامور متوفا، استعمال می شد؛ اما به مرور زمان، در اصطلاح به مفهوم چهرۀ روشن، زیبا،و خوشنما وارد و به کار برده شده و می شود.
بر بنیاد عقیده آریایی های اوستایی، هستی از دو بخش متشکل می باشد. مینویی و گیتي. به عبارت دیگر، آسمانی و زمینی، و یا گویا تر ازهمه ، آن جهانی و این جهانی.
هردو عنصر هستی قبل از خلقت مادی، درجهان مینویی وجود داشته و پس از خلقت مادی ، فروهر آن، از جهان مینویی آمده، با خلقت مادی همراه می شود. پس از مرگ هر موجود، فروهر آن دوباره به جهان بالا ویا جای که ازآنجا آمده (جهان فروهری) بازگشته، پایدار می ماند. (پور داوود،یشت ها،ج۱،ص ۱۶) عنصر مینویی هیچگاه کسی را که به وی تعلق داشت، فراموش نمی کند، وسال یکبار به دیدن وی می آید. (فرهنگ دهخدا)
فروهر که همان روح باشد، در متون زردشتی به حدی بالا برده شده است، که اهورا مزدا به زردشت می گوید: فروهر من را که بسیار بلند پایه، نیکو، زیبا و ثابت قدم در پارسایی تمام است، ستایش کن.
دربندهش آمده است: اهورا مزدا پیش از آن که فروهر ها از صورت مینویی به حالت مادی درآیند، با آنها مشورت نمود که می خواهند در عالم مینویی جاویدان بمانند ویا به صورت جسمانی در آمده، با سپاه اهریمن بجنگند. فروهر ها پذیرفتند که در جهان مادی با اهریمن می ستیزند؛ چون می دانستند که اهریمن را نابود خواهند کرد. (ویکی پیدیا)
در دین ویدی گندهرب (موجودات نیمه الاهی) به دو دسته تقسیم می شوند. دسته خدایان ودسته ارواح گذشته گان ونیاکان. (فرهنگ سنسکریت- فارسی،ج۱ ، ۵۵۸) لذا واضحا در دین آریایی ها ویدی هم سنت بزرګداشت ارواح وجود دارد.
در دین قدیم نورستانی ها ، پرستش ارواح مرده گان باتور و شجاع ،یکی ازجمله سه ارکان دین بود . دوی دیگر عبارت از پرستش ارباب الانواع واحترام به جن ها، بوده است.
درنورستان قبل از اسلام علاوه بر مراسم قربانی برای ارباب الانواع ،در تمام سایرانواع قربانی ها و مراسم خانواده گی وجشن ها، درکنار دعوت ارباب الانواع، میلته، یعنی ارواح نیاکان نیز جهت اشتراک در مراسم خوشی، فراخوانده می شدند. آنها باور داشتند که ارواح نیاکان شان درجای محفوظ وزنده باقی می باشند. وعلاقه دارند درهمچو مراسم ، درمیان خانواده های خود باشند.
باید ګفت که نورستانی ها درګذشته دور به این عقیده بودند که ارواح مرده ها درجهان زیرین محصوربوده و کسی به نام ماراملیک (پادشاه مرده ها) نمی ګذارد که ارواح مرده ها به جهان ما بیایند. معلوم است که بعد ها به تقلید از همسایه های مسلمان شان، تصور کردند که ارواح مرده ها، در آسمان می باشند.
آنها می پنداشتند که ارواح پدران ونیاکان شان درفکر اخلاف خود بوده، در کنار شان قرار داشته، دعوت شان را به خوشی می پذیرند. آنها می خورند ومی نوشند، لذا برای ارواح، حق غذای شان درهرگونه مراسم، مجزا گذاشته می شد.
مردم نورستان قدیم درکنار این که، از قدرت بخشایش ارباب الانواع در مال، اولاد وصحت شان اطمینان داشتند، عین تقاضا و التماس را درمراسم قربانی و ارایه نذور،از ارواح نیاکان خود (میلته) نیز داشتند، و برای صحت، مال واولاد و رفع امراض و نابودی دشمنان شان (مسلمانان)، دعا و التماس می کردند. این بدان معنا بود، که ارواح نیاکان خود را، قادر به انجام این کارها، تصور می نمودند.
به عقیده دانشمندان علوم اجتماعی، عقیده به حیات ارواح اجداد ،یعنی پرستش روح ، ابتدایی ترین جهانبینی مذهبی بشری می باشد، که به نام انیمیسم Animism یاد می شود. در این عقیده، روح نیروی مرموزی است که در انسان ها و آشیا وجود دارد.
انسان های بدوی عقیده داشتند وقتی که انسان مُرد، روحش در آسمان ، یا درتاریکی ویا در اعماق جنگل ها ویا درکنار جنازه حضور داشته، همیشه حافظ آن می باشد. اگر کسی به جنازه بی حرمتی نماید، روح متوفا جزایش می دهد. درصورت احترام به جنازه، روح جنازه آن کس را احترام، وحتا حفظ اش می کند. روح متوفا مانند یک نگهبان پاسدار خانواده متوفا بوده ، موجب برکت ومصونیت افراد خانواده او می شود. (ویکی پیدیا)
درطول تاریخ برخورد با میت سه گونه بوده است: دفن یا زیر خاک نمودن، سوختاندن، و درهوای آزاد گذاشتن.
درهوای آزاد گذاشتن به دو نوع بوده است.
یک- نوع تدفین زردشتیان: زردشتیان میت را در یک محوطه که به نام دُخمه یا برج خموشان ، یاد می شود و در یک محل دور بالای کوه ساخته شده ، درفضای آزاد می گذارند، تا طمعه پرنده گان لاشخوار گردد. این رسم هنوز هم درمیان زردشتیان هند مروج بوده، اما درمیان زردشتیان ایران تقریباً ازمیان رفته است. (مراجعه شود : روش تدفین زردشتیان. گوگل)
دوم- نوع نورستانی ها: نورستانی های قبل از اسلام ، میت را در صندوق کلان با جمله نیاز های متصوره میت، در فضای آزاد، دور از قریه می گذاشتند. نوع تدفین نورستانی ها ، با مشرف شدن مردم نورستان به اسلام، متروک گردید. نورستانی های کلښ چترال نیز که تا چند سال قبل میت خود را در صندوق در فضای آزاد می ګذاشتند، به سبب مزاحمت وچپاول مردم مناطق اطراف از اشیای که با مرده در صندوق ګذاشته می شد، مجبور شدند میت خود را دفن نمایند.
به هرحال این سه نوع تدفین میت از ګذشته ها درمیان جوامع مختلف بشری مروج بوده و اکنون هم به ګونه های مرتبط به سه نوع یاد شده ،مرسوم می باشد.
باید ګفت که طبق نظر دانشمندان جامعه شناسی، انیمیسم یا پرستش ارواح ،از زمان قبل از تاریخ و پیدایش خط ، در میان اقوام ابتدایی بشر وجود داشته، ومیتوان این رسم را، نخستین دین انسان های جوامع بدوی دانست.