این مضون به مناسبت کنفرانس (نورستان در گذرگاه تاریخ) که از سوی وزارت اطلاعا ت وفرهنگ به تاریخ ۱۹- ۲۰ سنبله ۱۳۹۲ در کابل دایر گردیده بود، نگاشته شده است
مقدمه:
افغانستان نظر به موقعیت جغرافیایی و قرار گرفتن در مسیر جاده ابریشم، پرورشگاه تمدن های یونانی،ساسانی،هند و اعراب بوده است. با به وجود آمدن وسایل تولید و مهارت های آن،مردم این سرزمین کهن خود به تمدن آغاز نمودند که یکی از کانون تمدن بشری، تمدن آریایی ها می باشد؛چنانچه در هزار سال اول قبل از میلاد صنایع دستی، مسکوکات،طب،نجوم،نساجی وفلز کاری وجود داشت که نمایند گی از صنعت پیشه وری آن زمان را می نماید.
صنعت درافغانستان در زمان باختریان، کوشانیان، غزنویان، غوریان و تیموریان رونق به سزای داشت که از آن جمله یکی هم صنعت چوبکاری نورستان قدیم می باشد.
نورستان یکی از ولایات باستانی و تاریخی شمال شرقی افغانستان است که از لحاظ موقعیت جغرافیایی کوهستانی و مملو از جنگلات بوده، دارای درختان سوزنی برگ ارچه، نشتر، بلوط، جلغوزه،بادام کوهی،بید و چنار می باشد.
نورستان طی سالیان متمادی، دوره های مختلف تاریخی را پشت سر گذاشته و به نام های بلورستان، کافرستان و نورستان مسما بوده است. مردم نورستان دارای فرهنگ متمایزی نسبت به دیگر ولایات افغانستان می باشند.
درنورستان قدیم صنایع یا هنر های مختلف چون چوبکاری، بافنده گی،فلز کاری وچرمگری مروج ومتداول بود که از آن جمله صنعت یا هنر زیبای روی چوب(کندنکاری یا منبت کاری) که هنر اصیل نورستانی ها محسوب می گردد بنا بر وافر بودن چوب رونق بیشتر پیدا کرده است.
کار های که نزد مردم نورستان قدیم خوب جلوه می کرد و قابل افتخار بود مانند مالداری و زراعت توسط طبقه حاکم یا بلند نورستان، وحرفه یا پیشه که مردم نورستان قدیم آن را به دیده حقارت می نگریستند مانند معماری، آهنگری،چرمگری،نجاری،سنگ تراشی، هیکل تراشی وغیره، توسط برده گان(بری ها) صورت می گرفت.
هنر های صنعتی یا سنتی ، هنر ها وصنایع ظریفه ی هستند که در طول سده های متمادی با حفظ ریشه ها وسنت های خود رشد نموده، مراحل شکل گیری خود را گذرانیده یا می گذرانند، نشان دهنده فرهنگ یک جامعه می باشد.
متن:
قبل از آن که پیرامون هنر های زیبای نورستان قدیم بحث نمایم، لازم میدانم تا تعریفی از هنر داشته باشم.دانشمندان وپژوهشگران به هنر تعاریف گوناگونی داده اند که از جمله چند تعریفی را به گونه مثال یاد آورمی شوم.
پل والری گفته است: هنرعصاره زنده گیست. دانشمند دیگر به نام دورر در مورد هنر نگاشته است: هنر در طبیعت نهفته است و متعلق به کسی است که آن را از طبیعت استخراج کند.
تولستوی دانشمند دیگریست که هنر را محصول تحریک احساسات و هدف آن نیز احوال نفسانی و عواطف انسانی میداند. همین گونه دانشمند دیگری به نام شومان اظهار نموده که هنر یک رشته مطالعه و تدقیق بی پایان است.
در منابع امروزی نیز در مورد هنر تعاریف داشته اند که هنر مجموعه ی از آثار یا فرایند های ساخت فکر و دست انسان است که بر عواطف، احساسات و هوش انسانی اثر گذار بوده یا به عبارت دیگر هنر به منظور انتقال یک معنا یا مفهوم به وجود می آید. یا گفته می توانیم که هنر مهارت و خلق کردن یا به وجود آوردن زیبایی ها است. (۲: ۱۴۰)
به هر صورت باید گفت که تاریخچه کندنکاری روی چوب مانند سایر هنر ها وصنایع که بنیان گذار آن مردم عادی بوده اند، در دامان جوامع پراکنده بشری پدید آمده و رشد نموده است؛اما به درستی نمیتوان گفت که هنر چه وقت ابداع شده و مروج گردیده است. این موضوع ایجاب تحقیقات دقیق بیشتر را می نماید؛اما آنچه مسلم است چوب به عنوان فراوانترین ماده اولیه موجود در طبیعت، جز نخستین موادی است که توجه بشر را به خود جلب نموده و برای ساخت وپرداخت انواع وسایل مصرفی و هنری مورد استفاده قرار گرفته است.
هنر کندنکاری و تزیینی یکی از مهمترین و با ارزشترین شیوه ها است که از آن در ادوار مختلف تاریخی جهت زیبایی و تزیین در سنگ ،چوب و فلزات به نقش گرفته می شد. صنایع دستی یگانه شهکار دست انسان است که آفرینش،ذوق و استعداد انسانها را بیان می کند و آنچه که از آنها باقی می ماند، میتوان دریا فت که کدام مردم قوم و قبیله به کدام مرحله شگوفایی هنر دست یازیده است. هنر های زیبای نورستان قدیم از جمله صنایع دستی کشور عزیز ما افغانستان بوده معرف هنر، فرهنگ و تمدن گذشته پربار ما می باشد.کندنکاری های نورستان زیبا و متنوع بوده و توجه هر بیننده را به خود جلب می کند؛ از شهرت به سزای برخوردار است.( ۴: ۲۶۶ – ۲۶۸)
چوب موارد مختلف کار بردی دارد که یکی از آن ها کنده کاری و حکاکی روی آن است. نورستانی های قدیم پیکره های پهلوانان،شجاعان و بزرگان خانواده ها را از چوب می ساختند و توسط خطوط و اشکال مختلف هندسی و علایم تزیین می نمودند که نمونه این آثار را میتوان در موزیم ملی اتاق اتنوگرافی نورستان مشاهده کرد. ( ۵: ۴۹)
طوری که میدانیم هنر به رشته های مختلف تقسیم گردیده که عبارت از هنرهای تجسمی مانند نقاشی، رسامی، خطاطی ،عکاسی، پیکرتراشی، شیشه گری و هنرهای نمایشی که هنر سینما،تیاتر،موسیقی وغیره را در بر می گیرد. هنر کندنکاری زیبای نورستان قدیم که از جمله هنر های تجسمی محسوب می گردد مطابق عنوان این مقال مورد بحث وبررسی مختصر قرار می گیرد.
هنر های زیبا یا صنایع دستی پیش از اسلام در نورستان بخشی از فعالیت های روزمره تولیدی و اقتصادی به شمار میرفت که در نورستان مروج ومتداول بود که هنر های زیبای آن را میتوان در صنعت چوبکاری،بافنده گی وفلز کاری به وضاحت ملاحظه و مشاهده کرد.
نورستانی های قدیم زیادتر وسایل زنده گی خویش را از چوب می ساختند. صنعتکاران بیشتر وقت خود را درکندنکاری چوب مانند ستون ها،سرستون ها، دروازه ها، سر دروازه ها،چوکی ها،میزها، پیکره ها به مصرف می رسانیدند. به این ملحوظ هنر کندنکاری در نورستان اهمیت و شهرت به سزای را به خود کسب کرده که از گذشته به شیوه و روش ویژه ی رایج بوده و هنوز هم مورد کاربرد دارد. در زمینه مرحوم احمد علی کهزاد گفته است که دلیل هنر های زیبا وکندنکاری روی جوب، عقاید مذهبی مردم قدیم نورستان و جنگلزار های انبوده آن می باشد..
محققین و دانشمندان صنعت کندنکاری یا هنر های زیبا را در نورستان به دو دوره تقسیم نموده اند. دوره قبل از اسلام و دوره اسلامی.
۱- دوره قبل از اسلام.
در این دوره هنر به سه بخش تقسیم می گردد.
الف: هنر عقیدتی یا مذهبی.
ب: هنرستایشی . هنری که جنبه تشویقی داشت و مقام های اجتماعی افراد و اشخاص را نشان می داد.
ج: هنرهای زیبا یا هنر تزیینی.
دو نوع اول آن یعنی بخش مذهبی وتشویقی بر مبنای تقاضای زمان وشرایط اجتماعی صورت می گرفت. بخش عمده این دوره را احتوا می کند که دارای ویژه گی های بخصوص بود که با گذشت زمان در دوره اسلام از بین رفت
نوع سوم آن به سبک ویژه ی که جهت زیبا سازی توسط سلیقه ومهارت هنرمند صورت می گفت، پیشرفت نموده زیبا تر و متنوع تر گردیده است.
۲- دوره اسلام.
با ظهور و پخش دین مقدس اسلام بازار پیکره سازی افراد رونق خود را از دست داد،اما سایر سمبول ها معین ومشخص در دروازه ها،ستون ها،چوکی ها، و اشیای منازل، مورد استفاده قرار گرفتند؛اما با گذشت زمان تزیینات ظریف و زیبا جایگزین تزیینات و کندنکاری پیش از اسلام کافرستان گردید.
براساس کتب ومنابع که پیرامون نورستان موجود است،چنان برمی آید که هنرمندان نماینده زمان اند.هنرمندان نورستان قدیم از طبقه محکوم جامعه کافری به نام باری Bari یعنی برده، بودند که خلاقیت هنری خویش را با ساختن پیکره های دلیران، قهرمانان وحک کردن سمبول ها و نشانه های افتخاری در وسایل منازل که قبلاً از آن نام برده شد، نشان می دادند. آنها هنر کندنکاری و زیبا سازی را جز وظیفه و مسلک خویش قرار داده، بدون امتیاز مادی به بادار یا ارباب خدمتی را انجام می دادند؛اما در بعضی اوقات دستمزد اندک به دست می آوردند.آنها به این که با کار خویش رضایت خاطر ارباب و بادار را به دست می آوردند راضی بودند.
چون هنرمندان نورستان قدیم برای حکمرانان و اربابان خود کار می کردند، بناءً در آثار به جا مانده شان هیچ اسم ونامی از ایشان موجود نیست.
باید گفت که قبل از اسلام هنر پیکره سازی و حک سمبولهای افتخاری روی وسایل خانه ثروتمندان، در خدمت نخبه های رزمی وحاکمان جامعه بود، ولی هنر تزیینی که مشتمل بر زیبا سازی و اشکال آن می باشد، مال تمام افراد جامعه محسوب می شد. (۳: ۱۶۷ – ۱۷۷)
پیرامون این موضوع محترم سمیع الله تازه مولف کتاب (ریشه های تاریخی وفرهنگ نورستان) می نویسد: معابد نورستانی های قدیم محل دیگری بود که با سمبول ها ونماد های الهه ها (خدایان)،شجاعان زبده محل وقریه وشیاطین آراسته شده بود. تمام گونه مهارت های هنر زیبا سازی در تزیینات این معابد به کار رفته بوده است، که با نفوز اسلام تمام آثار این کلکسیون های هنری نورستان قدیم به تل خاکستر مبدل شده اند. سمبول های قبل از اسلام حاوی مفاهیم و مطالب ویژه بوده اند که با تغییر عقیده مذهبی مردم نورستان، به مرور زمان مفاهیم و معنی قبلی خود را ظاهراً از دست داده ،به یک سمبول و نقش خاموش و لب بسته با تعبیرات و مفاهیم اندک، و مختصر و بالاخره به یک نقش زیبا سازی ونگاره گری منازل مبدل شده است. امروز برای ما آثار مذکور به حیث آثار هنری و زیبا باقی مانده که نسل های گذشته ما به کمک خطوط هندسی و نقوش آن احساسات مفاهیم و تعاریف را با دیگران در میان می گذاشتند. در زمان پخش اسلام در نورستان برای تزیینات مساجد روش های خاص تزیینی به کار گرفته شد و تمام مساجد به شکل بسیار زیبا بدون علایم مشخصه افراد بنا نهاده شدند و هنر به کار رفته در این مساجد را میتوانیم بهترین ملاک برای درک مهارت هنرمندان این صنعت در نورستان دانست.(۱ : ۲۰۷)
نورستانی های قدیم به پاس شجاعت،دلاوری و سخاوت افراد، سمبول های دایره ها،مثلث ها را انتخاب و توسط این نشانه ها افراد را تقدیر وترغیب می نمودند. این علایم وسمبول ها، تخیلات مذهبی ،جنگجویی،ستایش الهه ها، القاب و مقام های اجتماعی افراد را بیان و به نمایش می گذاشتند.
چوکی های بزرگ منشی وبزرگ مردی را که اشخاص دلیر وکارآزموده حاصل می نمودند، درجامعه از شهرت خوبی برخوردار بود. چوکی ها نظر به موقف افراد توسط سمبول ها به تعداد معین و مشخص نقش می گردید. شخصی که مقامی را کسب می کرد صلاحیت آن را نداشت که نشان یا علامه مقام والاتر را در چوکی خویش تزیین و یا حک نماید؛ اما سمبول مقام حاصل شده را میتوانست به تعداد زیاد درچوکی خود نقش نماید.
باید یاد آور شد که وسایل کار هنر مندان نورستان قدیم تیشه،اسکنه،یک کارد کوچک ویک دایرکش بود و توسط این وسایل ساده اشکال گوناگون هندسی مانند دایره های خورد و بزرگ ،مثلث ها، نشان ها وسبول ها در ستون ها ،کلکین ها و دروازه ها را نقش می نمودند.
نتیجه:
از مطالعه و پژوهش های انجام شده در می یابیم که هنر های زیبا وکندنکاری های روی چوب یکی از ويژه گی های هنر اصیل مردم نورستان قدیم بوده،علاوه از جنبه های جنگجویی و ضیافت دهی،جنبه مذهبی نیز داشت که از گذشته ها تا امروز بین مردم نورستان رایج می باشد.
مردم نورستان قبل از مشرف شدن به دین مقدس اسلام یعنی تا به قدرت رسیدن امیر عبدالرحمن خان ،پیکره ها ، ستون ها،دروازه ها، کلکین ها و چوکی ها را به اشکال و علایم گوناگون مزین و کندنکاری می نمودند که تعدادی زیادی هنر زیبای کندنکاری نورستان بر اساس عقاید شان معنی و مفهومی را ارایه می نماید؛ هنوز هم در خانه های شان محفوظ مانده و به ملاحظه می رسید ؛اما بعد از پذیرفتن دین مقدس اسلام به مرور زمان اشکال هندسی و نباتی درهنر کندنکاری نورستان جای گرفت که نمونه های کندنکاری های هر دو دوره نورستان را میتوان در موزیم ملی ،موزیم های اتنو گرافی اکادمی علوم افغانستان و موزیم شخصی محمد اکبر غرزی نورستانی واقع قول آبچکان کابل به وضاحت ملاحظه ومشاهده نمود.
آنچه را که امروز به نام صنعت به ویژه صنایع دستی بخصوص هنرهای زیبای کندنکاری نورستان باقی مانده و از اهمیت و شهرت به سزای برخوردار می باشد، نتیجه همان ابداعات و ابتکارات سازنده گان و هنرمندان عرصه هنر دستی نورستان است که از یک نسل به نسل دیگر طی قرون متمادی انتقال یافته و تعدادی زیادی از این آثار در هر برهه از زمان حفظ گردیده است که بیانگر هنر زیبا سازی و کندنکاری ، استعداد و مهارت هنرمندان نورستان می باشد.
صنایع دستی این مرزوبوم که میراث آبا و اجداد ما است ووارثان اصلی آن همین نسل امروزی است، از یاد برده و آن را حفظ ننماییم نه تنها این که جفای بزرگ به هنرمندی هنرمندان چیره دست صنعت قدیم خود می کنیم، بلکه صنایع دستی خویش را به دست خود نابود می سازیم.
پیشنهادات:
۱-قسمی که همه فرهنگیان میدانند با پیشرفت تخنیک وتکنالوجی وسایل و ماشین الات پیشرفته به وجود آمد که میتواند در وقت کم، کار زیاد را با نقوش متفاوت انجام دهند،بناءً از وزارت محترم اطلاعات وفرهنگ تقاضا به عمل می آید تا آثار نفیس و مزین که توسط انگشتان توانای هنرمندان کشور بخصوص نورستان ساخته شده و بیانگر صنعت ،فرهنگ،عقاید و تاریخ شان می باشد،جمع آوری و درنگهداشت آن توجه جدی نمایند.
منابع ومآخذ:
- تازه،سمیع الله،ریشه های تاریخی وفرهنگی نورستان،وزارت اطلاعات وفرهنگ،۱۳۶۷،ص۲۰۷
- جنتی، عطایی،داکتر ابوالقاسم،سخنان بزرگان،نشریه اقبال،تهران،۱۳۳۵،ص ۱۴۰
- شورماچ،محمد اکبر، نورستان در گستره تاریخ،نشرات نورستان فوندیشن، پشاور ۱۳۷۹،ص ۱۷۶- ۱۷۷
- عظیمی،محمد عظیم،میراث فرهنگی و گردشگری در افغانستان،نشرنگار، کابل ۱۳۸۴،ص ۲۶۶- ۲۶۸
- فیضی، کتاب خان،نورستان باستان وداشته های تاریخی آن، مجله سه ماهه جاښ، شماره ۳۸،وزارت سرحدات وقبایل،کابل ۱۳۹۵،ص ۴۰